Chuyển đổi sang mô hình quản trị môi trường chủ động, dựa trên công nghệ số

Việt Nam bước sang giai đoạn mới của quản trị hiện đại – nơi mọi hoạt động phát triển kinh tế, công nghiệp, nông nghiệp, năng lượng, đô thị đều phải gắn với tiêu chí xanh – tuần hoàn – phát thải thấp. Ảnh: P.T

Tình trạng biến đổi khí hậu toàn cầu và những thách thức về ô nhiễm môi trường ngày càng phức tạp, các phương thức quản lý truyền thống theo kiểu “ứng phó thụ động” đã không còn đủ hiệu quả. Trong bối cảnh đó, việc xây dựng nền quản trị môi trường dựa trên khoa học, công nghệ số và sự tham gia của xã hội được coi không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà là cuộc cách mạng về tư duy quản lý. Theo các chuyên gia môi trường, khi tri thức khoa học được tiếp sức bởi công nghệ số, và được vận hành bởi sức mạnh, trách nhiệm của toàn cộng đồng, chúng ta hoàn toàn có thể tự tin bảo vệ được màu xanh bền vững cho thế hệ mai sau.

Tại Việt Nam, hơn ba thập kỷ qua là hành trình chuyển đổi sâu sắc trong tư duy quản lý và phát triển của ngành Môi trường - từ chỗ tập trung “bảo vệ và khắc phục ô nhiễm” sang giai đoạn “ngăn ngừa, phục hồi và phát triển xanh”. Theo đó, nếu giai đoạn đầu tiên là những nỗ lực chống ô nhiễm cục bộ, xử lý sự cố, thì ngày nay, cách tiếp cận đã mở rộng sang toàn bộ vòng đời của sản phẩm, chuỗi giá trị sản xuất và hành vi tiêu dùng – coi môi trường là nguồn vốn tự nhiên của phát triển.

Việt Nam đã hình thành một khung pháp lý đồng bộ, mang tầm chiến lược quốc gia, khẳng định vai trò của môi trường không chỉ là lĩnh vực quản lý, mà là nền tảng phát triển và bảo đảm an ninh sinh thái cho tương lai. Đặc biệt, từ sau Luật Bảo vệ môi trường 2005, đặc biệt là Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, Việt Nam đã bước sang giai đoạn mới của quản trị hiện đại – nơi mọi hoạt động phát triển kinh tế, công nghiệp, nông nghiệp, năng lượng, đô thị đều phải gắn với tiêu chí xanh – tuần hoàn – phát thải thấp. Đây không chỉ là yêu cầu tuân thủ, mà là chiến lược phát triển lâu dài, bảo đảm cho quốc gia đạt mục tiêu Net Zero vào năm 2050.

Thời qua qua, một loạt các mô hình kinh tế xanh – tuần hoàn đã hình thành trong thực tiễn: tái chế rác thải công nghiệp, năng lượng từ rác, tái sử dụng nước thải, phục hồi rừng ngập mặn ven biển, nông nghiệp hữu cơ và sản xuất phát thải thấp. Những sáng kiến như cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất hay thị trường tín chỉ carbon nội địa đang được triển khai là minh chứng cho tư duy “từ xử lý sang phòng ngừa – từ quản lý sang kiến tạo giá trị xanh”. Lần đầu tiên, các công cụ kinh tế được thiết kế đồng bộ trong quản lý môi trường: giấy phép môi trường hợp nhất, cơ chế tín chỉ carbon, chứng chỉ phát thải, phân loại rác tại nguồn, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất.

Mới đây, Bộ Tài chính đã phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các cơ quan, đơn vị liên quan tổ chức Lễ khai trương sàn giao dịch các-bon trong nước. Đây là một sự kiện có ý nghĩa quan trọng trong tiến trình hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường hiện đại, đồng thời đánh dấu bước phát triển mới của thị trường tài chính Việt Nam theo hướng xanh, minh bạch và bền vững. Việc khai trương sàn giao dịch các-bon không chỉ là một bước đi kỹ thuật mà còn gắn trách nhiệm bảo vệ môi trường với lợi ích kinh tế của chính doanh nghiệp, đảm bảo sự phát triển bền vững của quốc gia. Thị trường các-bon không chỉ hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, mà còn tạo cơ chế để các doanh nghiệp chủ động tối ưu chi phí giảm phát thải thông qua giao dịch hạn ngạch và tín chỉ các-bon. Qua đó, góp phần thực hiện mục tiêu bảo vệ môi trường của Đảng và Nhà nước: phát triển bền vững, kiên quyết không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế.

Có thể nói, sự chuyển biến trong tư duy ấy đã biến “bảo vệ môi trường” từ nhiệm vụ kỹ thuật trở thành sứ mệnh phát triển quốc gia. Nếu như trước đây, các dự án bảo vệ môi trường thường bị xem là chi phí, thì nay, chúng được coi là đầu tư sinh lời cho tương lai – góp phần gia tăng năng lực cạnh tranh, thu hút đầu tư xanh, mở rộng xuất khẩu và khẳng định thương hiệu quốc gia trên trường quốc tế.

Điều này cho thấy, để hướng tới một tương lai phát triển bền vững, việc chuyển đổi sang mô hình quản trị môi trường chủ động, dựa trên nền tảng khoa học, dữ liệu lớn, công nghệ số và sự đồng lòng tham gia của toàn xã hội đang trở thành một yêu cầu cấp bách hơn bao giờ hết.

Trong bài viết “Vì một nền văn minh sinh thái, một Việt Nam xanh và một đại dương hòa bình, bền vững” nhân Ngày Môi trường thế giới (5-6) và Ngày Đại dương thế giới (8-6), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng nhấn mạnh, một trong những nhiệm vụ lớn trong thời gian tới là xây dựng nền quản trị môi trường dựa trên khoa học, dữ liệu, công nghệ số và sự tham gia của xã hội. Cần xây dựng hệ thống dữ liệu quốc gia về phát thải, chất lượng nước, không khí, rác thải, đa dạng sinh học, tài nguyên biển, sạt lở, xâm nhập mặn, rủi ro khí hậu và tuân thủ tiêu chuẩn môi trường của doanh nghiệp. Công nghệ vệ tinh, trí tuệ nhân tạo, cảm biến môi trường, bản đồ số, cơ sở dữ liệu biển đảo, mô hình dự báo thiên tai và nền tảng phản ánh của người dân cần được ứng dụng rộng rãi.

Bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu rõ, người dân có quyền được biết về chất lượng môi trường nơi mình sống, doanh nghiệp có nghĩa vụ minh bạch tác động môi trường, cơ quan nhà nước phải ra quyết định dựa trên bằng chứng và chịu trách nhiệm trước nhân dân. Cùng với đó, cần thúc đẩy giáo dục môi trường trong trường học, cộng đồng và xã hội; truyền thông khoa học, lối sống xanh, phân loại rác tại nguồn, giảm sản phẩm nhựa dùng một lần và xây dựng văn hóa công dân sinh thái trong toàn xã hội.