 |
Thống kê không chỉ là công cụ phản ánh hiện trạng mà còn là nền tảng quan trọng để hoạch định chính sách, giám sát thực hiện mục tiêu phát triển và hỗ trợ ra quyết định. Chất lượng của hoạt động quản lý nhà nước phụ thuộc rất lớn vào tính đầy đủ, chính xác và kịp thời của hệ thống thông tin thống kê.
Đối với chính quyền địa phương, hệ thống chỉ tiêu thống kê có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc lượng hóa các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, theo dõi tiến độ thực hiện kế hoạch, đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực và cung cấp căn cứ khoa học cho việc xây dựng các chính sách phát triển. Một hệ thống chỉ tiêu được thiết kế hợp lý sẽ giúp nâng cao năng lực quản trị, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của chính quyền các cấp.
Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh cải cách tổ chức bộ máy hành chính theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả và xây dựng chính quyền số, việc chuyển đổi mô hình chính quyền địa phương từ 3 cấp sang 2 cấp đã tạo ra những thay đổi căn bản về cơ cấu quản lý nhà nước ở địa phương. Điều này đòi hỏi khung chỉ tiêu thống kê địa phương phải được rà soát, điều chỉnh và hoàn thiện để phù hợp với mô hình tổ chức mới và đáp ứng yêu cầu quản trị trong giai đoạn phát triển mới.
Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25/10/2017 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII đã xác định mục tiêu tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị theo hướng tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả. Đây là định hướng chiến lược tạo tiền đề cho việc tổ chức lại hệ thống chính quyền địa phương và đổi mới phương thức quản trị quốc gia.
Trên cơ sở đó, Nghị quyết số 203/2025/QH15 của Quốc hội về sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp năm 2013 đã xác lập mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, gồm cấp tỉnh và các đơn vị hành chính dưới cấp tỉnh do luật định. Cụ thể hóa quy định này, Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15 quy định đơn vị hành chính của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam được tổ chức thành 2 cấp gồm cấp tỉnh và cấp xã.
Thực hiện chủ trương đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước theo hướng tinh gọn, hiệu lực và hiệu quả, Việt Nam đã triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp gồm cấp tỉnh và cấp xã. Đây là một bước cải cách quan trọng, nhằm giảm tầng nấc trung gian, tăng cường phân cấp, phân quyền và nâng cao tính chủ động của chính quyền cơ sở. Trong mô hình mới, cấp tỉnh giữ vai trò hoạch định chiến lược, điều phối và quản lý tổng thể; cấp xã trở thành cấp quản lý trực tiếp, gần dân nhất, tổ chức thực hiện các chính sách phát triển và phản ánh kịp thời tình hình thực tiễn. Việc không còn cấp huyện với tư cách là một cấp chính quyền độc lập đã làm thay đổi căn bản cơ chế quản lý, quy trình điều hành cũng như nhu cầu thông tin thống kê phục vụ công tác lãnh đạo, chỉ đạo.
Tuy nhiên, Hệ thống chỉ tiêu thống kê cấp tỉnh, cấp huyện, cấp xã được ban hành theo Quyết định số 05/2023/QĐ-TTg ngày 24/02/2023 của Thủ tướng Chính phủ được xây dựng trên cơ sở mô hình chính quyền 3 cấp trước đây. Vì vậy, hệ thống chỉ tiêu thống kê cấp huyện không còn cơ sở pháp lý để tiếp tục duy trì trong mô hình tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp.
Bên cạnh đó, quá trình phát triển kinh tế - xã hội hiện nay cũng đặt ra nhiều yêu cầu mới mà hệ thống chỉ tiêu hiện hành chưa phản ánh đầy đủ, như kết quả của hoạt động ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, kinh tế số, xã hội số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, phát triển bền vững.
Ngoài ra, qua thực tiễn triển khai tại các địa phương cho thấy một số chỉ tiêu còn bất cập về tên gọi, nội dung, phương pháp tính, phân tổ thống kê, nguồn số liệu và phân công trách nhiệm thu thập, tổng hợp. Một số chỉ tiêu khó thu thập, trùng lặp hoặc chưa đáp ứng yêu cầu quản lý mới, trong khi một số thông tin cần thiết cho công tác điều hành lại chưa được đưa vào hệ thống.
Những hạn chế trên đòi hỏi phải nghiên cứu xây dựng một khung chỉ tiêu thống kê mới, phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và phản ánh đầy đủ kết quả hoạt động kinh tế - xã hội tại cấp tỉnh, cấp xã.
Việc xây dựng khung chỉ tiêu thống kê đánh giá tình hình kinh tế - xã hội cấp tỉnh, cấp xã cần bảo đảm một số nguyên tắc cơ bản.
Thứ nhất, bảo đảm tính thống nhất với Hệ thống chỉ tiêu thống kê quốc gia. Các chỉ tiêu địa phương cần được thiết kế trên cơ sở kế thừa hệ thống chỉ tiêu thống kê quốc gia, bảo đảm khả năng tổng hợp, so sánh và liên thông dữ liệu giữa các cấp quản lý.
Thứ hai, phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Khung chỉ tiêu cần xác định rõ chức năng, nhiệm vụ và phạm vi quản lý của từng cấp chính quyền; loại bỏ các chỉ tiêu không còn phù hợp do không còn cấp huyện; đồng thời bổ sung các chỉ tiêu phục vụ công tác quản lý trực tiếp của cấp xã.
Thứ ba, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và quản trị thông minh. Trong điều kiện chuyển đổi số, hệ thống chỉ tiêu cần tăng cường khai thác dữ liệu hành chính, dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu quốc gia và cơ sở dữ liệu chuyên ngành, giảm thiểu việc thu thập thủ công và nâng cao tính kịp thời của thông tin thống kê.
Thứ tư, phản ánh đầy đủ các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội. Ngoài các nhóm chỉ tiêu truyền thống về kinh tế, dân số, lao động, giáo dục, y tế và văn hóa, cần bổ sung các chỉ tiêu về môi trường, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chất lượng dịch vụ công, mức độ hài lòng của người dân và doanh nghiệp, cũng như các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả quản lý của chính quyền địa phương.
Thứ năm, bảo đảm tính khả thi trong tổ chức thực hiện. Mỗi chỉ tiêu cần được quy định rõ khái niệm, nội dung, phương pháp tính, kỳ công bố, phân tổ chủ yếu, nguồn số liệu và cơ quan chịu trách nhiệm thu thập, tổng hợp nhằm bảo đảm tính thống nhất và thuận lợi trong triển khai.
Việc nghiên cứu, xây dựng và hoàn thiện khung chỉ tiêu thống kê phục vụ đánh giá tình hình kinh tế - xã hội câp tỉnh, cấp xã có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn.
Về mặt lý luận, đây là cơ sở để tiếp tục hoàn thiện hệ thống thống kê chỉ tiêu thống kê cấp tỉnh, cấp xã trong điều kiện đổi mới mô hình tổ chức chính quyền địa phương, góp phần phát triển phương pháp luận xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê phù hợp với yêu cầu quản lý.
Về mặt thực tiễn, khung chỉ tiêu mới sẽ là công cụ hữu hiệu giúp các địa phương đánh giá kết quả thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao chất lượng quản lý, điều hành, tăng cường khả năng dự báo và hỗ trợ hoạch định chính sách. Đồng thời, việc chuẩn hóa hệ thống chỉ tiêu cũng tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình xây dựng cơ sở dữ liệu thống kê địa phương, phát triển chính quyền số và thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực thống kê.
Có thể nói, việc chuyển đổi sang mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đã tạo ra những thay đổi căn bản trong cơ cấu quản lý nhà nước ở địa phương, kéo theo yêu cầu đổi mới hệ thống thông tin thống kê phục vụ công tác lãnh đạo, chỉ đạo và điều hành phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương. Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu đề xuất khung chỉ tiêu thống kê đánh giá tình hình kinh tế - xã hội cấp tỉnh, cấp xã là yêu cầu khách quan và cấp thiết. Khung chỉ tiêu mới cần bảo đảm tính kế thừa, đồng bộ với Hệ thống chỉ tiêu thống kê quốc gia, đồng thời phản ánh đầy đủ các xu hướng phát triển mới như ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển bền vững.
Khung chỉ tiêu thống kê đánh giá tình hình kinh tế - xã hội cấp tỉnh, cấp xã phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp được xây dựng sẽ góp phần hoàn thiện công cụ quản lý nhà nước ở địa phương, nâng cao hiệu lực, hiệu quả điều hành của chính quyền các cấp, đồng thời tạo nền tảng quan trọng cho việc xây dựng hệ thống thông tin thống kê cấp tỉnh, cấp xã, phục vụ phát triển nhanh và bền vững đất nước trong giai đoạn mới.
