Từ trách nhiệm xã hội đến ESG: Thực trạng và xu hướng thực hành bền vững của các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam

Lê Thị Hương Trà

Viện Nghiên cứu khoa học Ngân hàng, Học viện Ngân hàng

Email: [email protected]

GIỚI THIỆU

Sự phát triển của kinh tế toàn cầu trong những thập kỷ gần đây đã thúc đẩy vai trò của doanh nghiệp vượt ra ngoài mục tiêu lợi nhuận. Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR) được hiểu là các hoạt động tự nguyện nhằm tránh gây tổn hại và nâng cao phúc lợi cho các bên liên quan, vượt lên trên yêu cầu pháp lý. Các hoạt động này ngày càng quan trọng, không chỉ do áp lực từ người tiêu dùng, cộng đồng và nhà đầu tư, mà còn góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và xây dựng thương hiệu bền vững. Trong bối cảnh đó, khái niệm ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) đã trở thành một khung đánh giá toàn diện về phát triển bền vững của doanh nghiệp. Từ khi được công bố năm 2004, ESG ngày càng được các bên liên quan sử dụng để đánh giá mức độ cam kết phát triển bền vững. Nhiều nghiên cứu cho thấy việc thực hành ESG có thể tạo ra giá trị thông qua việc giảm chi phí tài chính, hạn chế rủi ro và nâng cao lợi thế cạnh tranh dài hạn.

Tại Việt Nam, xu hướng thực hành ESG đang gia tăng khi phần lớn doanh nghiệp nhận thức được tầm quan trọng của phát triển bền vững và hơn một nửa đã bắt đầu triển khai ESG. Tuy nhiên, thực tiễn CSR và ESG của các doanh nghiệp niêm yết vẫn còn hạn chế. Trong khi các khía cạnh Lao động và Cộng đồng được chú trọng, chỉ số Môi trường vẫn ở mức thấp. Bên cạnh đó, doanh nghiệp còn gặp các rào cản như: thiếu sự cam kết của lãnh đạo cấp cao, năng lực triển khai hạn chế và khó khăn trong thu thập, đo lường dữ liệu.

Trên cơ sở đó, nghiên cứu này nhằm đánh giá thực trạng thực hiện CSR và ESG của các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam thông qua phân tích chỉ số CSR theo ngành và theo thời gian, làm rõ sự khác biệt giữa các trụ cột E, S và G. Đồng thời, nghiên cứu cũng phân tích các thách thức trong quá trình triển khai ESG và đề xuất giải pháp nhằm cải thiện thực hành bền vững, giúp doanh nghiệp tận dụng ESG như một chiến lược tạo giá trị.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Cơ sở lý thuyết

Tổng quan về trách nhiệm xã hội doanh nghiệp

Hiện nay có nhiều định nghĩa về trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR) do các tổ chức quốc tế như: Ngân hàng Thế giới, EU, UN Global Compact, Hội đồng Doanh nghiệp Thế giới vì Phát triển Bền vững và Sáng kiến Báo cáo Toàn cầu đề xuất (Porter và Kramer, 2006). Nghiên cứu này sử dụng cách tiếp cận tương tự Vives (2012) và Kharchyshyna (2014), theo đó CSR được hiểu là các hoạt động của doanh nghiệp, như một phần trong chiến lược công ty, nhằm bổ trợ cho hoạt động kinh doanh chính, hướng tới tránh gây tổn hại và thúc đẩy phúc lợi của các bên liên quan như: khách hàng, nhà cung cấp, người lao động, nhà đầu tư, cộng đồng, Chính phủ và môi trường, thông qua việc tuân thủ các quy định hiện hành và tự nguyện vượt lên trên các yêu cầu pháp lý.

Trên thế giới, CSR được đo lường thông qua nhiều chỉ số và hệ thống xếp hạng như: MSCI, Fortune, chỉ số KLD, chỉ số bền vững Dow Jones (DJSI), Sáng kiến Báo cáo Toàn cầu (GRI) và chỉ số xã hội Domini 400 (DSI) (Huang và Ye, 2021). Ngoài ra, nhiều nghiên cứu cũng sử dụng phương pháp phân tích dữ liệu thứ cấp từ báo cáo thường niên và báo cáo bền vững của doanh nghiệp để đánh giá mức độ thực hiện CSR (Farooq và Noor, 2021). Trong số các hệ thống trên, GRI là tiêu chuẩn được sử dụng phổ biến để đo lường và báo cáo CSR. Năm 2016, bộ Tiêu chuẩn GRI được ban hành nhằm nâng cao tính minh bạch, khả năng so sánh và dễ áp dụng cho các tổ chức thông qua cấu trúc rõ ràng và ngôn ngữ đơn giản hơn.

Theo bộ tiêu chuẩn GRI (2016), nhóm tiêu chuẩn GRI 100 gồm 3 phần: GRI 101 - tiêu chuẩn cơ sở quy định các nguyên tắc và yêu cầu lập báo cáo; GRI 102 - công bố thông tin chung về tổ chức như chiến lược, quản trị, đạo đức và quan hệ với các bên liên quan; và GRI 103 - phương pháp quản trị đối với các chủ đề trọng yếu. Bên cạnh đó, các nhóm tiêu chuẩn GRI 200, GRI 300 và GRI 400 được sử dụng để báo cáo các tác động kinh tế, môi trường và xã hội của doanh nghiệp, giúp tổ chức xác định và công bố các chủ đề trọng yếu trong báo cáo phát triển bền vững.

Tổng quan về ESG

ESG được Kocmanova (2014) định nghĩa là một khuôn khổ toàn diện để đánh giá tính bền vững của tổ chức thông qua các tiêu chuẩn hiệu suất trong báo cáo phát triển bền vững. Khái niệm này có nguồn gốc từ nghiên cứu về trách nhiệm xã hội của Bowen (1953) và được chính thức hóa năm 2004 trong báo cáo Who Cares Wins của UN Global Compact. Theo Phạm Đức Anh và cộng sự (2025), khung ESG hiện đại gồm 3 trụ cột: Môi trường (E) - đánh giá việc quản lý tài nguyên và ứng phó biến đổi khí hậu; Xã hội (S) - phản ánh trách nhiệm của doanh nghiệp đối với người lao động, cộng đồng và phát triển nguồn nhân lực; và Quản trị (G) - liên quan đến chất lượng quản trị doanh nghiệp, hệ thống pháp lý, tài chính và khả năng quản lý rủi ro môi trường - xã hội.

Hiện nay, ESG không chỉ là công cụ thu hút đầu tư, mà còn góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và xây dựng thương hiệu bền vững. Báo cáo ESG trở thành phương tiện công khai thông tin, giúp các bên liên quan đánh giá mức độ cam kết phát triển bền vững của doanh nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính, kết hợp thống kê mô tả nhằm khái quát thực trạng thực hiện CSR và ESG của các doanh nghiệp niêm yết (DNNY) tại Việt Nam. Dữ liệu được thu thập từ báo cáo thường niên và báo cáo phát triển bền vững của 645 DNNY trên 2 sàn HNX và HOSE trong giai đoạn 2020-2024, cùng với các báo cáo về triển khai ESG của PwC Việt Nam giai đoạn 2023-2025. Do tại thời điểm nghiên cứu các số liệu năm 2025 chưa được công bố, nghiên cứu chỉ sử dụng dữ liệu đến năm 2024. Thông tin về CSR được thu thập thủ công từ báo cáo thường niên của doanh nghiệp theo các tiêu chí của bộ tiêu chuẩn GRI4 liên quan đến môi trường, người lao động, cộng đồng và sản phẩm, sau đó tổng hợp và xử lý trên Excel để tính toán chỉ số CSR.

Để đo lường CSR, nghiên cứu tham khảo phương pháp của Hồ Thị Vân Anh (2018), kết hợp các tiêu chí từ hướng dẫn GRI4 và Amran (2015). Mặc dù báo cáo bền vững tại Việt Nam mang tính tự nguyện, việc áp dụng các chuẩn như: UN Global Compact, ISO 26000, ISO 14000, SA 8000 và đặc biệt là GRI giúp nâng cao độ tin cậy của thông tin CSR. Dựa trên các nghiên cứu trước (Saleh và cộng sự, 2010), tác giả xây dựng bảng tiêu chí đánh giá CSR theo 4 khía cạnh gồm: môi trường, người lao động, cộng đồng và sản phẩm. Sau khi khảo sát các báo cáo thường niên của doanh nghiệp niêm yết, nghiên cứu tổng hợp 23 tiêu chí CSR dựa trên Amran (2015) và hướng dẫn GRI4 để phục vụ phân tích (Bảng 1).

Nguồn: Hồ Thị Vân Anh (2018)

Để tính toán các chỉ số CSR, nghiên cứu áp dụng phương pháp không trọng số, đo lường mức độ công bố thông tin trách nhiệm xã hội dưới dạng biến nhị phân. Theo đó, CSR = 1 khi thông tin trách nhiệm xã hội được công bố trong báo cáo thường niên và CSR = 0 khi không có (Gujarati, 2009). Điểm CSR của từng thành phần được tính bằng giá trị trung bình của các tiêu chí trong thành phần đó, trong khi chỉ số CSR tổng của mỗi doanh nghiệp được xác định bằng trung bình của bốn chỉ số thành phần (Branco và Rodrigues, 2006).

THỰC TRẠNG THỰC HIỆN TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI VÀ ESG CỦA CÁC DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT TẠI VIỆT NAM

Trách nhiệm xã hội của các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam

Kết quả nghiên cứu cho thấy, diễn biến chỉ số CSR tổng thể giai đoạn 2020-2023 tương đối ổn định (khoảng 0,595-0,598), trước khi tăng lên trên 0,61 vào năm 2024.

Về các chỉ số CSR thành phần, CSR về Lao động (Empl) và Cộng đồng (Com) luôn duy trì ở mức cao và ổn định, phản ánh đây là những khía cạnh dễ triển khai và đã được tiêu chuẩn hóa trong quản trị doanh nghiệp. CSR về Sản phẩm/Dịch vụ (Prod) ở mức trung bình (khoảng 0,25-0,28) do việc đánh giá trách nhiệm sản phẩm phức tạp hơn và chưa được chú trọng rộng rãi. Trong khi đó, CSR về Môi trường (Env) là chỉ số thấp nhất (< 0,2), chủ yếu do chi phí đầu tư cho công nghệ sạch và quản lý môi trường còn cao, cùng với những khó khăn trong tuân thủ và đo lường các tiêu chuẩn môi trường.

Triển khai và thực hành ESG của các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam

Theo báo cáo Khảo sát tiến trình thực hành ESG năm 2025 của PwC, khoảng 54% doanh nghiệp đã thực hiện cam kết ESG, trong khi 35% đang lập kế hoạch hoặc dự kiến triển khai trong 2-4 năm tới. Mức độ sẵn sàng thực hành ESG có sự khác biệt giữa các loại hình doanh nghiệp. Cụ thể, 71% doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đã xây dựng cam kết ESG rõ ràng, chủ yếu do chịu ảnh hưởng từ chính sách của công ty mẹ tại các quốc gia phát triển. Đối với các DNNY tại Việt Nam, cách tiếp cận ESG thận trọng hơn khi chỉ khoảng 57% đã triển khai cam kết và hơn 40% đang lên kế hoạch thực hiện trong tương lai gần. Trong khi đó, doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp gia đình có tỷ lệ triển khai thấp hơn, chỉ khoảng 27%, mặc dù khoảng một nửa vẫn đang trong giai đoạn xây dựng kế hoạch.

Về số lượng thực hành và báo cáo ESG, vẫn tồn tại khoảng cách đáng kể giữa nhận thức và thực tiễn triển khai. Mặc dù 54% doanh nghiệp đã triển khai cam kết ESG và 89% có kế hoạch thực hiện trong vài năm tới, chỉ khoảng 44% thực sự triển khai các sáng kiến ESG tạo giá trị. Số lượng báo cáo ESG được công bố vẫn còn hạn chế, nhiều doanh nghiệp chỉ tích hợp thông tin ESG vào báo cáo thường niên thay vì công bố riêng.

Một nguyên nhân quan trọng là thiếu sự tham gia của lãnh đạo cấp cao trong quản trị ESG. Khoảng 25% doanh nghiệp chưa có lãnh đạo phụ trách ESG, trong khi 50% doanh nghiệp vẫn phân tán trách nhiệm hoặc trao quyền hạn hạn chế. Đồng thời, 32% hội đồng quản trị chưa tham gia giám sát ESG và chỉ khoảng 13% thể hiện vai trò lãnh đạo chiến lược trong lĩnh vực này. So với khu vực châu Á - Thái Bình Dương, mức độ công bố thông tin về quản trị bền vững tại Việt Nam vẫn thấp, khi chỉ 46% doanh nghiệp công bố trách nhiệm của hội đồng quản trị đối với phát triển bền vững và 44% công bố cơ cấu quản trị liên quan.

Về chất lượng thực hành và báo cáo ESG, phần lớn doanh nghiệp đã đặt ra mục tiêu ESG, nhưng chủ yếu tập trung vào mục tiêu ngắn hạn và trung hạn. Chưa đến một nửa doanh nghiệp công bố mục tiêu dài hạn trên 5 năm và chỉ khoảng 8% đặt mục tiêu Net Zero, thấp hơn đáng kể so với mức trung bình khoảng 76% tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Ngoài ra, chưa đến 28% doanh nghiệp xây dựng hệ thống chỉ số rủi ro toàn diện cho cả 3 trụ cột E, S và G, phản ánh hạn chế về năng lực xây dựng và quản lý chiến lược ESG.

Thực tiễn cho thấy, Việt Nam vẫn đối mặt nhiều thách thức trong triển khai ESG. Một số vấn đề nổi bật bao gồm: quản lý nguyên vật liệu đầu vào chưa chặt chẽ, mục tiêu cắt giảm phát thải carbon còn thấp so với các nước trong khu vực, và khó khăn trong thực thi các tiêu chuẩn lao động hướng tới công bằng xã hội.

Bên cạnh đó, dữ liệu ESG là rào cản lớn trong quá trình triển khai. Khoảng 82% doanh nghiệp đã bắt đầu thu thập dữ liệu ESG, nhưng chỉ 10% sử dụng các công cụ phân tích dữ liệu kinh doanh để khai thác thông tin chuyên sâu. Trong khi đó, 47% doanh nghiệp vẫn thu thập dữ liệu thủ công hoặc thiếu nhất quán và 43% doanh nghiệp chưa xây dựng hệ thống dữ liệu ESG đầy đủ.

Ngoài ra, các doanh nghiệp cũng đối mặt với nhiều rào cản trong quá trình chuyển từ cam kết sang hành động ESG. Đối với các doanh nghiệp đang trong giai đoạn phát triển chiến lược ESG, khó khăn chủ yếu đến từ nội bộ như: hạn chế về nguồn lực và năng lực thực hiện. Trong khi ở giai đoạn trưởng thành, các thách thức chuyển dần sang yếu tố bên ngoài và yêu cầu kỹ thuật cao hơn, đặc biệt là trong đo lường, báo cáo và công bố thông tin ESG, cùng với yêu cầu duy trì cam kết của lãnh đạo cấp cao và nguồn tài chính ổn định cho các sáng kiến bền vững.

GIẢI PHÁP CẢI THIỆN THỰC HÀNH BỀN VỮNG CỦA CÁC DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT TẠI VIỆT NAM

Từ thực trạng nghiên cứu, một số giải pháp được đề xuất nhằm thúc đẩy hiệu quả thực hành CSR và ESG trong các DNNY tại Việt Nam:

Thứ nhất, nâng cao vai trò lãnh đạo và quản trị ESG. Các doanh nghiệp cần tăng cường sự tham gia của Hội đồng quản trị (HĐQT), chuyển từ vai trò giám sát sang lãnh đạo chiến lược trong quản trị ESG. Có thể thành lập Ủy ban ESG thuộc HĐQT hoặc bổ nhiệm lãnh đạo cấp cao phụ trách ESG nhằm tích hợp các yếu tố bền vững vào chiến lược phát triển dài hạn. Đồng thời, cần nâng cao năng lực cho thành viên HĐQT và đội ngũ quản lý thông qua đào tạo về phát triển bền vững, xây dựng chiến lược ESG rõ ràng và công bố các mục tiêu dài hạn, bao gồm mục tiêu NetZero.

Thứ hai, cải thiện năng lực triển khai và hệ thống dữ liệu ESG. Doanh nghiệp cần chuyển trọng tâm từ nhận thức sang năng lực thực thi bằng cách đầu tư hệ thống dữ liệu và các công cụ phân tích như Business Intelligence (BI) để thu thập và xử lý dữ liệu ESG hiệu quả. Bên cạnh đó, cần tăng cường đào tạo nhân sự, xây dựng bộ chỉ số rủi ro toàn diện cho cả ba trụ cột E, S, G và nâng cao chất lượng báo cáo ESG theo các chuẩn mực quốc tế như GRI, đồng thời công bố báo cáo ESG riêng biệt với thông tin minh bạch và có khả năng kiểm chứng.

Thứ ba, tập trung cải thiện các yếu tố trọng yếu của CSR/ESG. Các doanh nghiệp cần ưu tiên khắc phục những khía cạnh còn yếu, đặc biệt là môi trường và trách nhiệm sản phẩm/dịch vụ. Trong các ngành Công nghiệp và Năng lượng, cần đầu tư vào công nghệ sản xuất sạch, hệ thống xử lý chất thải và giải pháp giảm phát thải carbon, đồng thời tăng cường quản lý nguyên vật liệu đầu vào và đánh giá nhà cung cấp theo tiêu chí môi trường - xã hội.

Thứ tư, tăng cường vai trò hỗ trợ từ bên ngoài. Chính phủ cần hoàn thiện các chính sách khuyến khích và hướng dẫn kỹ thuật liên quan đến đo lường, báo cáo ESG. Đồng thời, các nhà đầu tư và quỹ đầu tư quốc tế tiếp tục coi ESG là tiêu chí quan trọng trong phân bổ vốn, qua đó tạo áp lực thị trường thúc đẩy doanh nghiệp nâng cao thực hành bền vững.

KẾT LUẬN

Thực hành phát triển bền vững của các DNNY tại Việt Nam đang chuyển dịch từ cách tiếp cận trách nhiệm xã hội truyền thống sang khung đánh giá toàn diện ESG. Kết quả phân tích cho thấy, các doanh nghiệp đã thực hiện tốt trách nhiệm đối với người lao động và cộng đồng, với chỉ số duy trì ở mức cao và ổn định. Tuy nhiên, yếu tố môi trường vẫn là thách thức lớn nhất do yêu cầu đầu tư cao vào công nghệ sạch và quản lý chuỗi cung ứng bền vững. Ngoài ra, những hạn chế trong triển khai ESG còn xuất phát từ nội bộ doanh nghiệp, như sự tham gia chưa đầy đủ của lãnh đạo cấp cao, năng lực thực thi và hệ thống dữ liệu còn yếu, cùng với việc ứng dụng các công cụ phân tích dữ liệu ESG còn hạn chế.

Để nâng cao hiệu quả thực hành bền vững, các doanh nghiệp cần tăng cường vai trò lãnh đạo của HĐQT, xây dựng chiến lược ESG dài hạn (bao gồm mục tiêu NetZero), đầu tư vào hệ thống dữ liệu và nâng cao năng lực nội bộ, đồng thời cải thiện các chỉ số môi trường và trách nhiệm sản phẩm/dịch vụ. Bên cạnh đó, sự hỗ trợ từ Chính phủ và áp lực từ nhà đầu tư cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam phát triển bền vững trong dài hạn.

Tài liệu tham khảo:

1. Amran, A. (2015). Corporate social responsibility practice and corporate financial performance: evidence from Nigeria. Social Responsibility Journal, 11(4), 1-24.
2. Bowen, H. R. (1953). Social responsibilities of the businessman. New York: Harper & Row.
3. Branco, M. C. & Rodrigues, L. L. (2006). Communication of corporate social responsibility by Portuguese banks: a legitimacy theory perspective corporate communications. An International Journal, 11(3), 232-248.
4. Farooq, M., & Noor, A. (2021). The impact of corporate social responsibility on financial distress: Evidence from developing economy. Pacific Accounting Review, 33(3), 376-396.
5. Gujarati, D. N. (2009). Basic economietrics. McGraw-Hill Irwin, Boston.
6. Hồ Thị Vân Anh (2018). Trách nhiệm xã hội và hiệu quả tài chính: Bằng chứng từ các công ty niêm yết Việt Nam. Luận án tiến sĩ Kinh tế, Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh.
7. Huang, H., & Ye, Y. (2021). Rethinking capital structure decision and corporate social responsibility in response to COVID-19. Accounting & Finance, 61(3), 4757-4788.
8. Kharchyshyna, O. (2014). Corporate social responsibility: Literature review. In Modern problems of management: economics, education, health care and pharmacy: 2nd International Scientific Conference (33-35).
9. Kocmanová, A., & Šimberová, I. (2014). Determination of environmental, social and corporate governance indicators: framework in the measurement of sustainable performance. Journal of Business Economics and Management, 15(5), 1017-1033.
10. Phạm Đức Anh, Nguyễn Nhật Minh, Lê Thị Hương Trà, & Ngô Ánh Nguyệt (2025). Xây dựng khuôn khổ ESG cho doanh nghiệp Việt Nam: Tiếp cận từ góc độ thu hút nguồn vốn đầu tư quốc tế. Tạp chí Kinh tế - Luật & Ngân hàng, 27(8), 169-182.
11. Porter, M. E., & Kramer, M. R. (2006). The link between competitive advantage and corporate social responsibility. Harvard business review, 84(12), 78-92.
12. PwC (2023). Báo cáo về mức độ sẵn sàng thực hành ESG của doanh nghiệp tư nhân Việt Nam 2022/2023. https:// www.pwc.com/vn/vn/publications/vietnam-publications/esg-family-business.html.
13. PwC (2025). Báo cáo Khảo sát tiến trình thực hành ESG năm 2025. https://www.pwc.com/vn/vn/publications/vietnam-publications/esg-progress-tracker-2025.html.
14. Saleh, M., Zulkifli, N. & Muhamad, R. (2010). Corporate social responsibility disclosure and its relation on institutional ownership: evidence from public listed companies in Malaisia. Managerial Auditing Journal, 25(6), 591-613.
15. Vives, A. (2012). Is socially responsible investment possible in Latin America?. Journal of Corporate Citizenship, (48), 59-74.