Tái định hình đối tượng kế toán trong bối cảnh mới: những vấn đề đặt ra đối với hệ thống kế toán Việt Nam

Nguyễn Thanh Thủy

Khoa Kế toán - Học viện Tài chính

Email: [email protected]

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong bối cảnh nền kinh tế đang có những biến đổi sâu sắc dưới tác động của chuyển đổi số và xu hướng phát triển bền vững, nhiều đối tượng kế toán mới đã xuất hiện, như tài sản số, tín chỉ carbon và các nguồn lực dựa trên dữ liệu. Những đối tượng này ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra giá trị cho doanh nghiệp, song lại đặt ra không ít thách thức đối với hệ thống kế toán truyền thống.

Hệ thống kế toán hiện hành, vốn được xây dựng trên cơ sở các giả định về sự tồn tại hữu hình, khả năng kiểm soát rõ ràng và khả năng đo lường đáng tin cậy của đối tượng kế toán, đang bộc lộ những hạn chế nhất định khi phải đối mặt với các tài sản mới có tính chất phi vật chất, biến động cao và khó xác định giá trị. Điều này dẫn đến khoảng cách ngày càng lớn giữa thực tế kinh tế và thông tin được phản ánh trên báo cáo tài chính (Lev & Gu, 2016). Xuất phát từ thực tiễn đó, bài viết tập trung phân tích sự thay đổi trong bản chất của đối tượng kế toán trong bối cảnh mới, từ đó chỉ ra những vấn đề đặt ra đối với hệ thống kế toán Việt Nam và đề xuất một số hàm ý nhằm hoàn thiện hệ thống này trong thời gian tới.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÁC ĐỐI TƯỢNG KẾ TOÁN

Trong hệ thống kế toán, việc xác định đúng đối tượng kế toán giữ vai trò nền tảng, chi phối toàn bộ quá trình ghi nhận, đo lường và trình bày thông tin trên báo cáo tài chính. Theo Khung khái niệm của IFRS, các yếu tố của báo cáo tài chính bao gồm tài sản, nợ phải trả, vốn chủ sở hữu, thu nhập và chi phí (IFRS Foundation, 2018).

Tài sản là nguồn lực kinh tế hiện tại do doanh nghiệp kiểm soát, phát sinh từ các sự kiện trong quá khứ và có khả năng mang lại lợi ích kinh tế trong tương lai. Nợ phải trả là nghĩa vụ hiện tại phát sinh từ các sự kiện đã qua, mà việc thực hiện nghĩa vụ này dự kiến sẽ làm giảm nguồn lực kinh tế. Vốn chủ sở hữu phản ánh phần lợi ích còn lại của chủ sở hữu trong tài sản sau khi trừ đi nợ phải trả. Thu nhập và chi phí lần lượt thể hiện sự gia tăng và giảm sút lợi ích kinh tế trong kỳ, dẫn đến biến động của vốn chủ sở hữu, ngoại trừ các giao dịch với chủ sở hữu (IASB, 2023b; IFRS Foundation, 2018).

Tuy nhiên, không phải mọi đối tượng đáp ứng định nghĩa đều được ghi nhận trong báo cáo tài chính. Việc ghi nhận phụ thuộc vào khả năng cung cấp thông tin có tính thích hợp và được phản ánh trung thực, qua đó nâng cao tính hữu ích đối với người sử dụng. Đồng thời, việc ghi nhận cần được cân nhắc trên cơ sở lợi ích thông tin thu được lớn hơn chi phí cung cấp thông tin. Điều này cho thấy việc ghi nhận không chỉ mang tính kỹ thuật mà còn gắn với mục tiêu phục vụ ra quyết định. Việc lựa chọn cơ sở đo lường phụ thuộc vào mục tiêu cung cấp thông tin hữu ích, trên cơ sở cân nhắc giữa tính thích hợp và mức độ phản ánh trung thực của thông tin.

Trong bối cảnh nền kinh tế số và sự xuất hiện của nhiều đối tượng kế toán mới, các giả định này đang bộc lộ những hạn chế nhất định, đặt ra yêu cầu cần xem xét lại cách thức xác định và ghi nhận đối tượng kế toán trong thực tiễn.

CÁC ĐỐI TƯỢNG KẾ TOÁN MỚI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI HỆ THỐNG KẾ TOÁN VIỆT NAM

Vấn đề xác định đối tượng kế toán

Một trong những vấn đề cơ bản mà các đối tượng kế toán mới đặt ra đối với hệ thống kế toán hiện hành là việc xác định ranh giới của đối tượng kế toán. Theo Khung khái niệm của IFRS, một đối tượng được coi là tài sản khi đáp ứng các điều kiện về sự tồn tại của một nguồn lực kinh tế hiện tại, khả năng mang lại lợi ích kinh tế trong tương lai và đặc biệt là quyền kiểm soát của đơn vị đối với nguồn lực đó. Tuy nhiên, trong bối cảnh xuất hiện các dạng tài sản mới, việc áp dụng các tiêu chí này không còn rõ ràng như đối với các tài sản truyền thống.

Đối với tài sản số, mặc dù có thể tạo ra lợi ích kinh tế đáng kể, việc xác định quyền kiểm soát lại không phải lúc nào cũng minh bạch. Trong nhiều trường hợp, quyền kiểm soát không gắn với quyền sở hữu pháp lý mà phụ thuộc vào việc nắm giữ quyền truy cập hoặc quyền sử dụng trên nền tảng công nghệ (IASB, 2019; PwC, 2022). Điều này làm cho việc đánh giá khả năng kiểm soát trở nên phức tạp, từ đó gây khó khăn trong việc xác định đối tượng kế toán.

Bên cạnh đó, dữ liệu ngày càng trở thành nguồn lực quan trọng tạo ra giá trị cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, dữ liệu nội sinh thường không được ghi nhận là tài sản do khó chứng minh quyền kiểm soát và khó tách biệt khỏi các hoạt động chung (Lev, 2001). Điều này dẫn đến khoảng cách giữa giá trị kinh tế thực tế của doanh nghiệp và thông tin được phản ánh trên báo cáo tài chính.

Như vậy, các đối tượng kế toán mới đã làm mờ đi ranh giới truyền thống trong việc xác định đối tượng kế toán, đặc biệt liên quan đến tiêu chí về quyền kiểm soát và bản chất của nguồn lực kinh tế. Điều này đặt ra yêu cầu cần xem xét lại cách tiếp cận theo hướng linh hoạt hơn, chú trọng nhiều hơn đến bản chất kinh tế thay vì chỉ dựa vào các tiêu chí hình thức

Vấn đề ghi nhận đối tượng kế toán

Bên cạnh việc xác định đối tượng kế toán, vấn đề ghi nhận các đối tượng này trong báo cáo tài chính cũng đang đặt ra nhiều thách thức trong bối cảnh xuất hiện các tài sản mới. Theo Khung khái niệm của IFRS, một đối tượng được ghi nhận khi việc ghi nhận đó cung cấp thông tin có tính thích hợp và được phản ánh một cách trung thực, qua đó nâng cao tính hữu ích của thông tin tài chính, đồng thời lợi ích thu được phải lớn hơn chi phí cung cấp. Tuy nhiên, đối với các đối tượng kế toán mới, việc đáp ứng các điều kiện này không phải lúc nào cũng rõ ràng.

Trên thực tế, nhiều nguồn lực kinh tế có khả năng tạo ra lợi ích trong tương lai nhưng không được ghi nhận trong hệ thống kế toán. Trường hợp dữ liệu nội sinh là một ví dụ điển hình. Mặc dù dữ liệu ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra giá trị cho doanh nghiệp, việc ghi nhận đối tượng này gặp khó khăn do hạn chế trong đo lường và trong việc đảm bảo thông tin được phản ánh một cách trung thực (Lev & Gu, 2016). Điều này dẫn đến việc một phần giá trị kinh tế không được thể hiện trên báo cáo tài chính, làm giảm tính thích hợp của thông tin.

Đối với tài sản số, vấn đề ghi nhận còn chịu ảnh hưởng bởi sự thiếu thống nhất trong thực tiễn áp dụng. Cùng một loại đối tượng có thể được ghi nhận theo các cách khác nhau tùy thuộc vào mục đích nắm giữ hoặc đặc điểm giao dịch, làm giảm khả năng so sánh và ảnh hưởng đến mức độ phản ánh trung thực của thông tin tài chính (KPMG, 2020; PwC, 2022).

Nhìn chung, các đối tượng kế toán mới đã làm gia tăng khoảng cách giữa thực tế kinh tế và thông tin được ghi nhận trong hệ thống kế toán. Những hạn chế trong việc đảm bảo tính thích hợp, mức độ phản ánh trung thực và cân nhắc chi phí - lợi ích cho thấy các nguyên tắc ghi nhận truyền thống cần được xem xét và hoàn thiện theo hướng linh hoạt hơn nhằm đáp ứng yêu cầu cung cấp thông tin trong bối cảnh mới.

Vấn đề đo lường đối tượng kế toán

Đo lường là một nội dung cốt lõi trong kế toán và cũng là lĩnh vực chịu nhiều thách thức khi xuất hiện các đối tượng kế toán mới. Theo Khung khái niệm của IFRS, việc đo lường nhằm xác định giá trị của các yếu tố trong báo cáo tài chính trên cơ sở lựa chọn cơ sở đo lường phù hợp, như giá gốc hoặc các dạng giá trị hiện tại. Việc lựa chọn này cần đảm bảo thông tin có tính thích hợp và được phản ánh một cách trung thực.

Tuy nhiên, đối với các đối tượng kế toán mới, việc đáp ứng đồng thời hai yêu cầu này trở nên khó khăn hơn. Đối với tài sản số, giá trị thường biến động mạnh và phụ thuộc vào các yếu tố thị trường không ổn định. Việc sử dụng giá trị hiện tại có thể làm tăng tính thích hợp của thông tin nhưng lại làm giảm mức độ ổn định và khả năng kiểm chứng. Ngược lại, nếu sử dụng giá gốc, thông tin có thể kém phản ánh thực tế kinh tế tại thời điểm báo cáo (KPMG, 2020).

Đối với tín chỉ carbon, việc đo lường còn chịu ảnh hưởng lớn từ chính sách và cơ chế điều tiết của thị trường. Giá trị của đối tượng này không chỉ phụ thuộc vào cung cầu mà còn biến động theo quy định quản lý, làm cho việc xác định giá trị một cách nhất quán trở nên khó khăn. Điều này ảnh hưởng đến mức độ phản ánh trung thực của thông tin kế toán.

Trong khi đó, đối với dữ liệu và các tài sản vô hình mới, hạn chế lớn nhất nằm ở việc thiếu cơ sở đo lường phù hợp (Lev, 2001). Nhiều đối tượng không có giá giao dịch rõ ràng trên thị trường, cũng không thể xác định giá gốc một cách độc lập, dẫn đến khó đo lường một cách đáng tin cậy. Điều này làm hạn chế khả năng phản ánh đầy đủ giá trị kinh tế của doanh nghiệp trong báo cáo tài chính.

Như vậy, các đối tượng kế toán mới đã làm nổi bật mâu thuẫn giữa tính thích hợp và mức độ phản ánh trung thực trong đo lường kế toán. Điều này cho thấy các cơ sở đo lường truyền thống cần được xem xét và điều chỉnh để phù hợp hơn với bối cảnh mới

Vấn đề trình bày và cung cấp thông tin

Bên cạnh các vấn đề về xác định, ghi nhận và đo lường, việc trình bày và cung cấp thông tin liên quan đến các đối tượng kế toán mới cũng đặt ra nhiều thách thức đối với hệ thống kế toán hiện hành. Theo Khung khái niệm của IFRS, thông tin tài chính cần được trình bày một cách rõ ràng, đầy đủ và có khả năng so sánh, nhằm đáp ứng nhu cầu ra quyết định của người sử dụng.

Tuy nhiên, đối với các đối tượng kế toán mới, việc trình bày thông tin thường thiếu tính nhất quán và chưa theo kịp sự phát triển của thực tiễn. Đối với tài sản số, cách thức trình bày trên báo cáo tài chính có thể khác nhau giữa các doanh nghiệp, tùy thuộc vào cách phân loại và chính sách kế toán được áp dụng. Điều này làm giảm khả năng so sánh của thông tin giữa các đơn vị (IASB, 2019).

Đối với tín chỉ carbon, việc thiếu các hướng dẫn cụ thể về trình bày và công bố thông tin khiến cho các doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc phản ánh đầy đủ bản chất kinh tế của các giao dịch liên quan (IASB, 2023a; IFRS Foundation, 2022). Thông tin được cung cấp vì vậy có thể chưa đáp ứng được yêu cầu về tính minh bạch và khả năng hiểu đối với người sử dụng.

Như vậy, các đối tượng kế toán mới không chỉ làm phát sinh thách thức trong kỹ thuật kế toán mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng thông tin được trình bày, đòi hỏi hệ thống kế toán cần được hoàn thiện để nâng cao tính minh bạch và khả năng so sánh của thông tin tài chính.

HÀM Ý VÀ KẾT LUẬN

Những phân tích trên cho thấy sự xuất hiện của các đối tượng kế toán mới không chỉ đặt ra các vấn đề mang tính kỹ thuật mà còn thách thức trực tiếp các nguyên lý nền tảng của hệ thống kế toán hiện hành. Trong bối cảnh đó, việc hoàn thiện hệ thống kế toán Việt Nam cần được tiếp cận theo hướng linh hoạt hơn, đồng thời vẫn đảm bảo mục tiêu cung cấp thông tin hữu ích cho người sử dụng.

Thứ nhất, cần xem xét lại cách tiếp cận trong việc xác định và ghi nhận đối tượng kế toán theo hướng nhấn mạnh bản chất kinh tế thay vì phụ thuộc quá nhiều vào hình thức pháp lý. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các đối tượng như tài sản số hay tín chỉ carbon, nơi mà quyền kiểm soát và bản chất của nguồn lực không dễ dàng được xác định theo các tiêu chí truyền thống. Việc vận dụng linh hoạt các nguyên tắc trong Khung khái niệm của IFRS sẽ góp phần nâng cao khả năng phản ánh đúng thực tế kinh tế của doanh nghiệp.

Thứ hai, cần hoàn thiện các hướng dẫn về đo lường theo hướng đa dạng hóa cơ sở đo lường và tăng cường khả năng sử dụng các thông tin phản ánh giá trị hiện tại. Trong bối cảnh các đối tượng kế toán mới có mức độ biến động cao và phụ thuộc nhiều vào thị trường, việc lựa chọn cơ sở đo lường cần được cân nhắc trên cơ sở đảm bảo sự cân bằng giữa tính thích hợp và mức độ phản ánh trung thực của thông tin.

Thứ ba, cần tăng cường yêu cầu về trình bày và công bố thông tin đối với các đối tượng kế toán mới. Trong trường hợp chưa thể ghi nhận đầy đủ trên báo cáo tài chính, việc mở rộng nội dung thuyết minh có thể giúp cung cấp thêm thông tin cần thiết, góp phần nâng cao tính minh bạch và khả năng hiểu của người sử dụng.

Thứ tư, cần chú trọng đến việc cập nhật nội dung đào tạo kế toán nhằm trang bị cho người học khả năng nhận diện và xử lý các đối tượng kế toán mới. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực kế toán mà còn hỗ trợ quá trình thích ứng của hệ thống kế toán với những thay đổi của môi trường kinh tế.

Tài liệu tham khảo:

1. IASB. (2021). Agenda decision: Holdings of cryptocurrencies. IFRS Interpretations Committee. https://www.ifrs.org/ news-and-events/updates/ifric/2019/ifric-update-june-2019/#8
2. IASB. (2023a). Exposure draft: Climate-related and other uncertainties in the financial statements. IFRS Foundation.
3. IFRS Foundation. (2022). Effects of climate-related matters on financial statements. IFRS Foundation.
4. International Organization of Securities Commissions. (2021). Environmental, social and governance (ESG) ratings and data products providers. IOSCO.
5. KPMG. (2020). Accounting for cryptocurrencies. KPMG International.