Bẫy kết nối dọc vi mô

Trong bối cảnh phân mảnh địa kinh tế và tái cấu trúc chuỗi giá trị toàn cầu, Việt Nam đã xác lập vị thế là quốc gia “kết nối ngang” ở tầm vĩ mô nhờ đa dạng hóa thị trường và thu hút dòng vốn chuyển dịch. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra một nghịch lý cấu trúc sâu sắc ở cấp độ vi mô khi nền kinh tế đối mặt với “Bẫy kết nối dọc”. Bằng chứng thực nghiệm ở các ngành chủ lực (điện tử, dệt may) cho thấy quy trình sản xuất hướng về xuất khẩu vận hành theo tuyến tính khép kín: phụ thuộc lớn vào nguyên phụ liệu trung gian nhập khẩu từ các nước Đông Á, đặc biệt là Trung Quốc, thực hiện gia công lắp ráp với giá trị gia tăng nội địa (DVA) thấp, rồi xuất khẩu sang các thị trường phương Tây như Hoa Kỳ, EU. Cấu trúc này làm gia tăng rủi ro bị áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại, giảm giá trị gia tăng và xói mòn lợi thế cạnh tranh khi chi phí lao động tăng. Để vượt qua bẫy kết nối dọc vi mô và hướng tới tự chủ kinh tế giai đoạn 2026-2030, nghiên cứu đề xuất khung giải pháp đa tầng: Nhà nước cần chọn lọc FDI có chiều sâu, thúc đẩy công nghiệp hỗ trợ, chuyển đổi xanh và số hóa thương mại; đồng thời doanh nghiệp phải chủ động nâng cấp chuỗi giá trị, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và mở rộng liên kết cung ứng.