Sinh trắc học trước thách thức từ deepfake và AI

Hơn 2,94 triệu hồ sơ khách hàng tổ chức đã được đối chiếu thông tin sinh trắc học qua căn cước công dân gắn chip hoặc ứng dụng VNeID.

Rà soát lỗ hổng, nâng chuẩn công nghệ xác thực

Tại họp báo công bố chuỗi sự kiện Ngày Thanh toán số Việt Nam 2026, ngày 8/10, ông Phạm Anh Tuấn, Vụ trưởng Vụ Thanh toán, Ngân hàng Nhà nước cho biết, xác thực sinh trắc học mang lại hiệu quả trong kiểm soát tài khoản gian lận, nhưng cần được nhìn nhận là một biện pháp trong tổng thể các giải pháp bảo đảm an toàn.

“Việc thu thập, đối chiếu thông tin sinh trắc học không phải là một giải pháp duy nhất để có thể ngăn chặn được lừa đảo, gian lận”, ông Tuấn nhấn mạnh.

Theo ông Tuấn, thời gian qua, việc sử dụng deepfake và AI hỗ trợ hành vi lừa đảo ngày càng phát triển. Đã có trường hợp người mở tài khoản chính chủ tiếp tục cung cấp thông tin cho các đối tượng gian lận. Những đối tượng này sử dụng dữ liệu sinh trắc học được cung cấp để tạo thông tin giả mạo, vượt qua một số bước kiểm tra của tổ chức cung ứng dịch vụ.

Điều này cho thấy việc xác minh đúng danh tính khi mở tài khoản chưa đủ để kiểm soát toàn bộ nguy cơ trong quá trình sử dụng. Khi chủ tài khoản cung cấp dữ liệu cho người khác, thông tin đã được xác thực vẫn có thể trở thành đầu vào cho công cụ giả mạo.

Ông Tuấn cho biết, với sự hỗ trợ của cơ quan công an, Ngân hàng Nhà nước đã nhận được thông tin về những điểm yếu tại một số tổ chức cung ứng dịch vụ có liên quan. Cơ quan quản lý đã ban hành văn bản chỉ đạo để các đơn vị rà soát, khắc phục.

“Các tổ chức cung ứng dịch vụ cũng đã khẩn trương rà soát, vá các lỗ hổng, thay thế các công nghệ cũ bằng các công nghệ mới”, ông Tuấn thông tin.

Cùng với xử lý các điểm yếu được phát hiện, yêu cầu kỹ thuật đối với hệ thống đối chiếu sinh trắc học đang được tăng cường. Các quy định của Ngân hàng Nhà nước đặt ra yêu cầu về chứng chỉ, chứng nhận tiêu chuẩn quốc tế nhằm phòng chống deepfake và việc lợi dụng AI để giả mạo thông tin sinh trắc học. Một số yêu cầu kỹ thuật được áp dụng theo lộ trình từ năm 2027.

Đại diện Ngân hàng Nhà nước kỳ vọng, khi đáp ứng đầy đủ các yêu cầu chứng nhận, hệ thống của tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán sẽ chặt chẽ, an toàn hơn. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh đây mới là bước đầu; hiệu quả phòng ngừa còn phụ thuộc vào việc bảo vệ dữ liệu cá nhân và các công cụ kiểm soát giao dịch.

Ngăn chặn lừa đảo trên 6.300 tỷ đồng

Bên cạnh xác thực sinh trắc học, Ngân hàng Nhà nước đã triển khai hệ thống SIMO để cảnh báo các trường hợp nghi ngờ lừa đảo, gian lận. Hệ thống đã cung cấp thông tin cho 21 tổ chức cung ứng dịch vụ, góp phần ngăn chặn lừa đảo, gian lận với số tiền trên 6.300 tỷ đồng.

Ông Phạm Anh Tuấn, Vụ trưởng Vụ Thanh toán, Ngân hàng Nhà nước tại họp báo Ngày Thanh toán số Việt Nam 2026.

Đại diện Ngân nhàng Nhà nước đánh giá kết quả này tạo thêm một công cụ hữu hiệu để bảo vệ người tiêu dùng. Việc bổ sung cảnh báo giúp quá trình bảo vệ khách hàng được mở rộng từ khâu xác minh danh tính sang nhận diện nguy cơ khi thực hiện giao dịch.

Một biện pháp khác được đại diện Ngân hàng Nhà nước đề cập là cơ chế cho khách hàng chủ động đăng ký hạn mức và thời gian trì hoãn giao dịch. Theo ông Tuấn, dự kiến từ ngày 1/3/2027, tổ chức cung ứng dịch vụ sẽ phải cung cấp chức năng này đối với giao dịch đến tài khoản mà khách hàng giao dịch lần đầu trong vòng một năm liền kề.

Khoảng thời gian trì hoãn được kỳ vọng giúp người chuyển tiền có cơ hội kiểm tra lại thông tin trước khi giao dịch được thực hiện. Đây là biện pháp hướng đến những tình huống người dùng bị thao túng tâm lý, thúc ép chuyển tiền hoặc chưa kịp xác minh yêu cầu thanh toán.

“Khi đó với thời gian 24 tiếng, người dùng có đủ thời gian để ngắt cái chuỗi tâm lý bị thao túng”, ông Tuấn giải thích.

Trong khoảng thời gian này, khách hàng có thể liên hệ người thân, kiểm tra qua ngân hàng hoặc tổ chức trung gian thanh toán và quyết định dừng giao dịch trong thời gian đã đăng ký, với thời gian trì hoãn tối thiểu là 24 giờ. Cơ chế này gắn với lựa chọn đăng ký của người sử dụng dịch vụ.

Song song với các công cụ kỹ thuật, ông Tuấn đề nghị tiếp tục nâng cao ý thức bảo vệ dữ liệu cá nhân. Theo ông, nhiều người tiêu dùng đã quan tâm đến an toàn thông tin, nhưng vẫn còn trường hợp vì lợi ích cá nhân mà cung cấp dữ liệu cho đối tượng gian lận, tạo điều kiện để chúng khai thác tài khoản và giả mạo sinh trắc học.

“Chúng tôi vẫn mong muốn các cơ quan báo chí tiếp tục cùng ngành Ngân hàng truyền thông rộng rãi hơn nữa đến người tiêu dùng về ý thức bảo vệ dữ liệu cá nhân của mình”, ông Tuấn nói.

Theo ông Tuấn, khi mỗi người chủ động bảo vệ thông tin, nguy cơ kẻ gian lợi dụng deepfake và AI để vượt qua các bước kiểm tra sinh trắc học sẽ được hạn chế. Kết hợp nâng chuẩn công nghệ, chia sẻ cảnh báo qua SIMO và tạo thời gian cân nhắc trước khi chuyển tiền là những biện pháp bổ sung để giảm gian lận, bảo vệ khách hàng trong thanh toán số.