Quan hệ đối tác Chiến lược Việt Nam – Canada: Từ nền tảng thương mại đến dư địa mới cho doanh nghiệp

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Thủ tướng Canada Mark Carney tại cuộc hội đàm ở Ottawa ngày 24/9/2026. Ảnh: TTXVN

Mở rộng nền tảng hợp tác kinh tế

Ngày 24/9/2026 tại Ottawa, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Thủ tướng Canada Mark Carney hội đàm và ra Tuyên bố chung về quan hệ Đối tác Chiến lược Việt Nam – Canada. Đây là chuyến thăm cấp Nhà nước đầu tiên của một Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam tới Canada trong 53 năm quan hệ ngoại giao.

Điểm đáng chú ý là khuôn khổ Đối tác Chiến lược mở rộng không gian hợp tác từ thương mại, đầu tư, tài chính, hạ tầng và chuỗi cung ứng đến năng lượng, nông nghiệp - thực phẩm, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Cùng với đó là các lĩnh vực quốc phòng, an ninh, hàng hải, môi trường, giáo dục và giao lưu nhân dân, tạo nền tảng rộng hơn cho quan hệ hai nước. Với góc độ kinh tế, những lĩnh vực có khả năng tạo tác động trực tiếp hơn tới doanh nghiệp là thương mại, đầu tư, vận tải, chuỗi cung ứng, năng lượng, công nghệ và nông nghiệp - thực phẩm.

Khuôn khổ hợp tác mới được hình thành trên một nền thương mại đang tăng trưởng nhanh. Theo MAS Research, tổng kim ngạch thương mại Việt Nam – Canada năm 2025 đạt 8,6 tỷ USD, tăng 18,8%. Trong đó, xuất khẩu của Việt Nam sang Canada đạt 7,5 tỷ USD, tăng 18,2%, còn nhập khẩu đạt 1,07 tỷ USD, tăng 23,7%. Trong 8 tháng năm 2026, tổng kim ngạch đạt khoảng 6,91 tỷ USD, tăng 25%; xuất khẩu đạt khoảng 5,89 tỷ USD, tăng 20,4% và nhập khẩu khoảng 1,01 tỷ USD, tăng 48,9%. Theo MAS Research, tổng kim ngạch cả năm 2026 có thể vượt 10 tỷ USD.

Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) là một động lực quan trọng của thương mại song phương. Xuất khẩu Việt Nam sang Canada đã tăng 2,5 lần kể từ năm 2019, đạt 7,5 tỷ USD năm 2025. Tuy nhiên, tỷ lệ tận dụng ưu đãi CPTPP mới đạt 18,4% trong năm 2025, trong khi dệt may còn vướng quy tắc xuất xứ “từ sợi trở đi”. Từ năm 2025, Việt Nam cũng không còn được hưởng ưu đãi thuế GPT của Canada, khiến việc đáp ứng điều kiện CPTPP trở nên quan trọng hơn đối với doanh nghiệp xuất khẩu.

Dư địa của quan hệ kinh tế Việt Nam – Canada vì vậy không chỉ nằm ở quy mô thương mại, mà còn ở khả năng chuyển các khuôn khổ hiện có thành năng lực tiếp cận thị trường.

Dư địa thương mại mở rộng, tác động tập trung ở từng ngành

Cơ cấu xuất khẩu 8 tháng năm 2026 cho thấy sự phân hóa giữa các nhóm hàng. Máy móc, thiết bị đạt 861 triệu USD, tăng 50,4%; máy tính và linh kiện điện tử đạt 851 triệu USD, tăng 49,5%. Dệt may đạt 804 triệu USD, giảm 3%; điện thoại và linh kiện đạt 685 triệu USD, tăng 30,6%.

Ở trung hạn, tiến triển của Hiệp định Thương mại tự do ASEAN – Canada (ACAFTA) có thể mở thêm dư địa. Khả năng cộng gộp xuất xứ trong ASEAN còn tùy thuộc nội dung cuối cùng của hiệp định, nhưng nếu được áp dụng, cơ chế này có thể hỗ trợ các ngành như dệt may và điện tử sử dụng nguyên liệu từ khu vực ASEAN, đồng thời mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường Canada. Vấn đề đặt ra là doanh nghiệp nào có khả năng chuyển cơ hội tiếp cận thành hoạt động kinh doanh thực tế.

Dệt may là một trong những ngành có triển vọng hưởng lợi khá cao trong ngắn và trung hạn. Kim ngạch xuất khẩu sang Canada đạt 804 triệu USD trong 8 tháng năm 2026, trong khi tỷ lệ tận dụng ưu đãi CPTPP mới đạt 18,4% trong năm 2025. Nếu ACAFTA cho phép cộng gộp xuất xứ trong ASEAN, doanh nghiệp dệt may sẽ có thêm điều kiện sử dụng nguyên liệu từ khu vực, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận thị trường Canada.

Trong nhóm doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán, Công ty Cổ phần Đầu tư và Thương mại TNG (HNX: TNG) có mức độ hiện diện tương đối rõ tại thị trường này. Theo MAS Research, Canada chiếm khoảng 8,3% doanh thu của TNG; riêng quý II/2026, doanh thu từ thị trường này tăng 52% so với cùng kỳ, với Haddad là một trong những khách hàng đáng chú ý. Tuy nhiên, tỷ lệ nợ trên vốn chủ sở hữu ở mức khoảng 219% cho thấy cơ hội mở rộng thị trường cần được xem xét đồng thời với năng lực tài chính của doanh nghiệp.

Với Công ty Cổ phần Dệt may – Đầu tư – Thương mại Thành Công (HOSE: TCM), lợi thế nằm ở chuỗi sản xuất tích hợp, phù hợp với quy tắc xuất xứ của CPTPP, dù Canada chưa phải thị trường lớn. Sự khác biệt giữa hai doanh nghiệp cho thấy khả năng tận dụng cơ hội thương mại còn phụ thuộc vào mức độ hiện diện tại thị trường, cấu trúc sản xuất và nguồn lực tài chính.

Ở lĩnh vực thủy sản và nông sản, triển vọng hưởng lợi cũng tương đối rõ trong ngắn và trung hạn. Thương mại nông sản, thực phẩm và thủy sản giữa hai nước đạt khoảng 1,7 tỷ CAD năm 2025. Việc tăng cường hợp tác về vệ sinh, kiểm dịch động thực vật và Đối thoại Nông nghiệp có thể góp phần tháo gỡ rào cản, tạo thuận lợi hơn cho hàng hóa Việt Nam tiếp cận thị trường Canada.

Tuy nhiên, mức độ hưởng lợi giữa các doanh nghiệp không đồng đều. Công ty Cổ phần Tập đoàn Thủy sản Minh Phú (UPCoM: MPC) đã có công ty con tại Canada từ năm 2025, trong khi Công ty Cổ phần Vĩnh Hoàn (HOSE: VHC) chưa công bố riêng doanh thu tại thị trường này nên khó xác định mức đóng góp cụ thể. Với Công ty Cổ phần Thực phẩm Sao Ta (HOSE: FMC), cơ hội chủ yếu đến từ triển vọng chung của ngành; tác động thực tế vẫn cần được đánh giá trên cơ sở doanh thu tại Canada.

Ở nhóm giày dép và nội thất, mức tác động được đánh giá trung bình. Việt Nam hiện chiếm khoảng 19,4% thị phần giày dép tại Canada.

Năng lượng, kết nối và công nghệ: Cơ hội cần thời gian để hiện thực hóa

Với AI, bán dẫn và công nghệ, hợp tác hiện tập trung vào nghiên cứu, đào tạo và trao đổi nhân lực; MAS Research chưa xác định mã cổ phiếu cụ thể do chưa có dự án thương mại đủ rõ để lượng hóa tác động lợi nhuận ngắn hạn. Đây vẫn là dư địa dài hạn hơn.

Việt Nam có nhu cầu nhập khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) cho điện khí, trong khi LNG từ Kitimat, Canada đã về Thị Vải. Khuôn khổ hợp tác mới mở thêm cơ sở để hai bên hướng tới nguồn cung dài hạn và đa dạng hóa nguồn năng lượng. Nhưng từ một chuyến hàng LNG đến một quan hệ cung ứng dài hạn vẫn là một khoảng cách cần được lấp đầy bằng các thỏa thuận và dự án cụ thể.

Trong nhóm doanh nghiệp niêm yết, Tổng công ty Khí Việt Nam – CTCP (HOSE: GAS) có mối liên hệ trực tiếp với dòng LNG Canada khi vận hành kho LNG Thị Vải và đã nhập LNG Canada. Tổng công ty Điện lực Dầu khí Việt Nam – CTCP (HOSE: POW) có thể hưởng lợi gián tiếp thông qua nhu cầu LNG của Nhơn Trạch 3 và 4. Tuy nhiên, chưa có hợp đồng mua bán LNG dài hạn (SPA) có tính ràng buộc được công bố.

Ở lĩnh vực logistics và hàng không, hợp tác vận tải biển và khung hàng không mở rộng tạo thêm cơ sở cho kết nối giữa hai nước. Tuy nhiên, tại thời điểm báo cáo, chưa có hãng công bố đường bay thẳng cụ thể. Tổng công ty Hàng không Việt Nam – CTCP (HOSE: HVN), Công ty Cổ phần Hàng không Vietjet (HOSE: VJC) và Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam – CTCP (UPCoM: ACV) mới dừng ở cơ hội tiềm năng; dấu hiệu rõ hơn sẽ nằm ở việc công bố và khai thác thực tế đường bay Việt Nam – Canada.

Nhìn tổng thể, MAS Research đánh giá tác động vĩ mô không quá lớn, khi Canada chiếm khoảng 1,5–1,6% tổng xuất khẩu Việt Nam. Tác động rõ hơn được nhận diện ở cấp ngành và doanh nghiệp, nhất là dệt may, thủy sản, nông sản, LNG và logistics. Giá trị chính nằm ở khả năng mở rộng và đa dạng hóa thị trường, tận dụng CPTPP tốt hơn, đồng thời mở thêm cơ hội hợp tác về năng lượng và công nghệ.

Đáng lưu ý, quan hệ Đối tác Chiến lược không tạo thêm ưu đãi thuế mới. Tác động chủ yếu đến từ việc giảm vướng mắc và mở rộng hợp tác thực tế. Bởi vậy, những chỉ dấu cần theo dõi trong thời gian tới không nằm ở tuyên bố đơn thuần, mà ở đơn hàng xuất khẩu mới, tiến triển của ACAFTA, các hợp đồng LNG dài hạn và những dự án cụ thể.

Giá trị kinh tế của khuôn khổ hợp tác mới sẽ được thể hiện rõ hơn khi những định hướng chung được chuyển hóa thành thị trường, đơn hàng, hợp đồng và dự án cụ thể.

Nguồn tham khảo: Bộ Ngoại giao Việt Nam; MAS Research.