TS. Đỗ Văn Trịnh
Học viện Chính trị - Bộ Quốc phòng
Email: [email protected]
ĐẶT VẤN ĐỀ
Sau 4 thập niên Đổi mới, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng về tăng trưởng và hội nhập. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng vẫn còn phụ thuộc vào mở rộng nguồn lực, trong khi hiệu quả sử dụng, đặc biệt là nguồn lực do Nhà nước nắm giữ, chưa tương xứng với tiềm năng.
Thực tiễn cho thấy, kinh tế nhà nước vẫn nắm giữ các nguồn lực then chốt của nền kinh tế nhưng hiệu quả khai thác còn hạn chế, vai trò dẫn dắt chưa rõ nét và năng lực quản trị chưa đáp ứng yêu cầu hội nhập. Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 79-NQ/TW đã đưa ra định hướng mới, tái định vị kinh tế nhà nước không chỉ là “trụ đỡ” mà còn là lực lượng kiến tạo và dẫn dắt phát triển. Điều này đặt ra yêu cầu cần đánh giá lại thực trạng và đề xuất các giải pháp phù hợp nhằm phát huy hiệu quả kinh tế nhà nước theo tinh thần của Nghị quyết.
QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN KINH TẾ NHÀ NƯỚC TRONG KỶ NGUYÊN MỚI
Nghị quyết số 79-NQ/TW khẳng định khu vực kinh tế nhà nước - lực lượng nòng cốt của nền kinh tế - không chỉ giữ vai trò “trụ đỡ”, mà phải trở thành lực lượng mở đường, dẫn dắt và kiến tạo tăng trưởng để đưa Việt Nam vững bước tiến vào kỷ nguyên mới. Lần đầu tiên nội hàm kinh tế nhà nước được xác định một cách đầy đủ, có hệ thống trong một nghị quyết chuyên đề, làm rõ vị trí và mở rộng phạm vi của khu vực này.
Nghị quyết số 79-NQ/TW đã chỉ rõ kinh tế nhà nước không chỉ được hiểu theo nghĩa hẹp là khu vực doanh nghiệp nhà nước, mà bao hàm toàn diện các nền tảng vật chất quan trọng của Nhà nước, gồm tổ chức kinh tế và nguồn lực do Nhà nước nắm giữ, quản lý và chi phối nhằm thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, ổn định vĩ mô và bảo đảm an ninh, quốc phòng, như: (1) Đất đai, tài nguyên khoáng sản, tài nguyên nước, vùng biển, vùng trời, không gian ngầm; (2) Các công trình kết cấu hạ tầng do Nhà nước đầu tư xây dựng; (3) Ngân sách nhà nước; (4) Dự trữ quốc gia; (5) Các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách; (6) Doanh nghiệp nhà nước; (7) Tổ chức tín dụng nhà nước; (8) Vốn nhà nước tại doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ từ 50% vốn điều lệ trở xuống; (9) Đơn vị sự nghiệp công lập... Việc định hình rõ nội hàm khái niệm kinh tế nhà nước không chỉ mang ý nghĩa lý luận mà còn là yêu cầu thực tiễn, nhằm thống nhất nhận thức, hoàn thiện thể chế, phát huy vai trò chủ đạo của KTNN, nâng cao hiệu quả hoạt động của các chủ thể và hiệu quả sử dụng các nguồn lực nhà nước.
Để phát huy vai trò quan trọng và đa diện của kinh tế nhà nước trong nền kinh tế quốc dân, góp phần hiện thực hóa hai mục tiêu chiến lược 100 năm của đất nước đến năm 2030 và năm 2045, Nghị quyết số 79-NQ/TW đề ra 5 nhóm quan điểm chỉ đạo mang tính hệ thống, bao trùm và toàn diện về phát triển kinh tế nhà nước trong kỷ nguyên mới:
Thứ nhất, đổi mới, bổ sung và cụ thể hóa nội hàm, vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Nghị quyết đã kế thừa quan điểm các nghị quyết, kết luận trước đây về việc kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong việc bảo đảm ổn định vĩ mô, các cân đối lớn của nền kinh tế. Đồng thời, bổ sung, cụ thể hóa nội hàm, vai trò chủ đạo trên các mặt như: Định hướng chiến lược phát triển, giữ vững quốc phòng an ninh, góp phần phát huy giá trị văn hóa, tiến bộ, công bằng, an sinh xã hội, là nguồn lực quan trọng để Nhà nước chi phối, can thiệp kịp thời, đáp ứng các yêu cầu đột xuất, cấp bách phát sinh.
Thứ hai, xác định rõ mối quan hệ cùng phát triển giữa kinh tế nhà nước và các khu vực kinh tế khác nhằm phát huy đầy đủ chức năng, vai trò của từng khu vực.
Thứ ba, quan điểm về nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác và sử dụng các nguồn lực kinh tế nhà nước. Nghị quyết đề ra quan điểm mới về cơ chế phân bổ, quản lý, khai thác và sử dụng nguồn lực kinh tế nhà nước, trong đó nhấn mạnh 2 điểm mới mang tính đột phá:
Các nguồn lực kinh tế nhà nước phải được rà soát, thống kê, đánh giá, hạch toán đầy đủ theo nguyên tắc thị trường. Đánh giá tác động và phân tích lợi ích - chi phí xã hội của đầu tư nguồn lực vật chất của Nhà nước theo thông lệ quốc tế;
Khơi thông các điểm nghẽn, giải phóng nguồn lực, quản lý, khai thác, sử dụng hiệu quả, chống thất thoát, lãng phí các nguồn lực kinh tế nhà nước. Giải quyết tốt mối quan hệ Nhà nước, thị trường, xã hội, tách bạch việc sử dụng nguồn lực nhà nước trong cung cấp hàng hóa dịch vụ công, thực hiện nhiệm vụ chính trị với các hoạt động sản xuất kinh doanh.
Thứ tư, nâng tầm nhiệm vụ của kinh tế nhà nước gắn với yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng.
Kinh tế nhà nước phải tiên phong, kiến tạo, dẫn dắt, mở đường, thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa, cơ cấu lại nền kinh tế và xác lập mô hình tăng trưởng mới, lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính.
Thứ năm, tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng, nâng cao năng lực, hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước đối với kinh tế nhà nước, nhất là trong định hướng sử dụng nguồn lực và tổ chức thực hiện.
Đối với mục tiêu, tầm nhìn phát triển kinh tế nhà nước, Nghị quyết đề ra các mục tiêu tổng quát và mục tiêu cụ thể về phát triển kinh tế nhà nước đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Theo đó, đến năm 2030, Nghị quyết số 79-NQ/TW yêu cầu việc quản lý và sử dụng các nguồn lực đất đai, tài nguyên phải bảo đảm công khai, minh bạch, tiết kiệm, hiệu quả; hệ thống kết cấu hạ tầng chiến lược được phát triển đồng bộ, hiện đại, đáp ứng yêu cầu kết nối liên vùng, liên quốc gia. Trong lĩnh vực tài chính - ngân sách, các chỉ tiêu lớn được xác định rõ, như: tỷ lệ huy động ngân sách nhà nước khoảng 18% GDP; bội chi ngân sách khoảng 5% GDP; nợ công không quá 60% GDP; phấn đấu mức dự trữ quốc gia đạt tối thiểu 1% GDP.
Đối với doanh nghiệp nhà nước, Nghị quyết đặt mục tiêu đến năm 2030, có khoảng 50 doanh nghiệp nhà nước thuộc nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á; có 1 đến 3 doanh nghiệp nhà nước thuộc nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới; 100% doanh nghiệp nhà nước thực hiện quản trị hiện đại trên nền tảng số, 100% tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước áp dụng nguyên tắc quản trị của OECD. Trong lĩnh vực ngân hàng, phấn đấu có ít nhất 3 ngân hàng thương mại nhà nước thuộc nhóm 100 ngân hàng lớn nhất châu Á.
Tầm nhìn đến năm 2045, kinh tế nhà nước trở thành nền tảng vững chắc bảo đảm tự chủ chiến lược và sức cạnh tranh toàn diện của nền kinh tế; dự trữ quốc gia đạt 2% GDP; có 5 doanh nghiệp nhà nước thuộc nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới; tối thiểu 50% đơn vị sự nghiệp công lập tự bảo đảm chi thường xuyên hoặc chi đầu tư, hoạt động hiệu quả theo cơ chế thị trường (Bảng).
THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG CỦA KHU VỰC KINH TẾ NHÀ NƯỚC
Sau 40 năm đổi mới, khu vực kinh tế nhà nước ở Việt Nam đã có bước chuyển biến mạnh mẽ cả về quy mô, cơ cấu và chất lượng hoạt động, ngày càng khẳng định vai trò là lực lượng vật chất quan trọng, công cụ điều tiết vĩ mô và nền tảng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Từ một khu vực vận hành theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung với hiệu quả thấp, kinh tế nhà nước đã từng bước thích ứng với cơ chế thị trường, nâng cao hiệu quả và đóng góp tích cực vào tăng trưởng, ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm quốc phòng - an ninh và thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội.
| MỤC TIÊU CỦA KINH TẾ NHÀ NƯỚC GẮN VỚI NGHỊ QUYẾT SỐ 79-NQ/TW | ||
| Chỉ tiêu | Năm 2030 | Năm 2045 |
| Mục tiêu chung | Hình thành một số tập đoàn kinh tế nhà nước có quy mô lớn, tiềm lực mạnh, có năng lực cạnh tranh khu vực và quốc tế. | Trở thành nước phát triển thu nhập cao; kinh tế nhà nước là nền tảng vững chắc, có năng lực cạnh tranh cao và hội nhập sâu rộng. |
| Doanh nghiệp | Có từ 1-3 doanh nghiệp nhà nước lọt vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới; ít nhất 50 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á; 100% doanh nghiệp nhà nước áp dụng quản trị hiện đại, minh bạch, hiệu quả theo chuẩn mực quốc tế. | Có 5 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới; khoảng 60 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á; kinh tế nhà nước là lực lượng nòng cốt, dẫn dắt các thành phần kinh tế khác cùng phát triển. |
| Tài chính - ngân hàng | Ít nhất 3 ngân hàng thương mại nhà nước vào nhóm 100 ngân hàng lớn nhất châu Á; tăng hiệu quả sử dụng vốn nhà nước, đóng góp tích cực ngân sách. | Trở thành trụ cột của nền kinh tế số; kiểm soát lạm phát hiệu quả; thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hội nhập tài chính toàn cầu. |
| Nguồn lực quốc gia | Dự trữ quốc gia đạt tối thiểu 1% GDP. | Dự trữ quốc gia đạt 2% GDP. |
| Quản trị | 100% doanh nghiệp nhà nước thực hiện quản trị hiện đại trên nền tảng số; các tập đoàn, tổng công ty nhà nước áp dụng nguyên tắc quản trị của OECD. | Tối thiểu 50% đơn vị sự nghiệp công lập tự bảo đảm chi thường xuyên, chi đầu tư hoặc tự bảm đảm chi thường xuyên; hoạt động hiệu quả theo cơ chế thị trường. |
Nguồn: Tổng hợp từ Nghị quyết số 79-NQ/TW
Cả nước hiện có 866 doanh nghiệp có vốn nhà nước do 49 bộ, ngành, địa phương thực hiện vai trò đại diện chủ sở hữu. Phân nhóm theo cơ quan đại diện, có 214 doanh nghiệp thuộc 15 bộ, cơ quan ngang bộ và 652 doanh nghiệp thuộc 34 địa phương. Phân nhóm theo tỷ lệ góp vốn nhà nước, có 500 doanh nghiệp nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ, 203 doanh nghiệp nhà nước nắm giữ trên 50% đến dưới 100% vốn điều lệ và 163 doanh nghiệp nhà nước nắm giữ từ 50% trở xuống. Cơ cấu này phản ánh sự dịch chuyển theo hướng tinh gọn, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp hoạt động hiệu quả hơn.
Về kết quả hoạt động, tính đến cuối năm 2024, doanh nghiệp có vốn nhà nước (không tính 4 ngân hàng thương mại nhà nước) đang quản lý tổng tài sản hơn 4,3 triệu tỷ đồng, vốn chủ sở hữu trên 1,9 triệu tỷ đồng và đóng góp cho ngân sách hơn 400 nghìn tỷ đồng/năm. Trong đó, doanh nghiệp trung ương chiếm 87,7% tổng tài sản và 83,8% vốn chủ sở hữu. Tổng doanh thu của khu vực đạt trên 2,93 triệu tỷ đồng, lợi nhuận trước thuế 256.243 tỷ đồng, tỷ suất lợi nhuận trước thuế/vốn chủ sở hữu bình quân 13%, tăng so với năm 2023. Tỷ suất lợi nhuận trên tài sản ở mức 6% (Anh Minh, 2025).
Không chỉ dừng lại ở vai trò một thành phần kinh tế, khu vực kinh tế nhà nước còn thể hiện rõ chức năng điều tiết và ổn định vĩ mô trong các giai đoạn biến động. Trong cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 và đại dịch COVID-19, khi khu vực tư nhân có xu hướng thu hẹp hoạt động, các doanh nghiệp nhà nước đã đóng vai trò tiên phong trong duy trì sản xuất, bảo đảm chuỗi cung ứng và ổn định thị trường. Đặc biệt, hệ thống ngân hàng thương mại nhà nước tiếp tục là kênh dẫn vốn chủ lực, góp phần điều tiết lãi suất, hỗ trợ thanh khoản và triển khai các chương trình tín dụng ưu đãi, qua đó góp phần duy trì ổn định kinh tế vĩ mô và hỗ trợ phục hồi tăng trưởng.
Mặt khác, khu vực kinh tế nhà nước tiếp tục giữ vị trí chi phối trong các ngành, lĩnh vực thiết yếu của nền kinh tế. Các doanh nghiệp nhà nước cung cấp khoảng 87% sản lượng điện, hơn 84% thị phần bán lẻ xăng dầu, 100% thị phần khí thô và khoảng 70% thị phần khí hóa lỏng; đồng thời đáp ứng khoảng 70% nhu cầu xăng dầu và 70-75% nhu cầu phân đạm trong nước (Viện Kinh tế Việt Nam, 2024). Điều này cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của khu vực kinh tế nhà nước trong việc bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh lương thực và ổn định các cân đối lớn của nền kinh tế.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tích cực, khu vực kinh tế nhà nước vẫn còn một số hạn chế nhất định. Quản lý, khai thác và sử dụng nhiều nguồn lực, tài sản của nhà nước chưa thực sự hiệu quả, chưa gắn với yêu cầu hạch toán kinh tế đầy đủ, còn lãng phí, thất thoát, chưa thể hiện rõ vai trò chủ đạo, chi phối trong nền kinh tế quốc dân. Các doanh nghiệp nhà nước-lực lượng nòng cốt của kinh tế nhà nước, hoạt động chưa hiệu quả, chưa tương xứng với vị trí, nguồn lực đang nắm giữ; năng lực cạnh tranh quốc tế còn hạn chế; chưa đóng vai trò tiên phong trong đổi mới sáng tạo và dẫn dắt một số ngành, lĩnh vực then chốt, thiết yếu. Hệ thống tổ chức đơn vị sự nghiệp công lập chưa tinh gọn, cơ chế hoạt động và tự chủ tài chính chậm đổi mới; lộ trình điều chỉnh giá dịch vụ còn chậm, chất lượng dịch vụ chưa đáp ứng yêu cầu. Một số tồn tại, vướng mắc kéo dài, chưa được xử lý kịp thời, gây lãng phí, thất thoát (Bộ Chính trị, 2026).
HÀM Ý CHÍNH SÁCH
Trên cơ sở các định hướng lớn của Nghị quyết số 79-NQ/TW, việc phát huy vai trò của kinh tế nhà nước trong giai đoạn tới không chỉ dừng lại ở việc củng cố vị trí “chủ đạo”, mà quan trọng hơn là phải tái cấu trúc toàn diện phương thức vận hành, quản trị và phân bổ nguồn lực theo hướng hiện đại, hiệu quả và phù hợp với cơ chế thị trường, bài viết đưa ra một số hàm ý chính sách trọng tâm như sau:
Thứ nhất, xác lập rõ ràng và nhất quán vai trò “kiến tạo phát triển” của kinh tế nhà nước trong tổng thể nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Đây là điểm mới mang tính tư duy của Nghị quyết số 79-NQ/TW, khi chuyển từ cách tiếp cận coi kinh tế nhà nước chủ yếu là công cụ ổn định sang vai trò chủ thể chủ động định hình cấu trúc và không gian phát triển. Điều này đòi hỏi Nhà nước phải nâng cao năng lực dự báo chiến lược, xây dựng các kịch bản phát triển dài hạn, từ đó dẫn dắt dòng vốn, công nghệ và nguồn lực xã hội vào các lĩnh vực ưu tiên, đặc biệt là những ngành có tính nền tảng và lan tỏa cao.
Thứ hai, hoàn thiện thể chế kinh tế nhà nước theo hướng đồng bộ, minh bạch và vận hành đầy đủ theo nguyên tắc thị trường. Trong đó, đặc biệt nhấn mạnh việc hạch toán đầy đủ giá trị các nguồn lực kinh tế nhà nước như đất đai, tài nguyên, hạ tầng và vốn nhà nước theo chuẩn mực quốc tế; đồng thời áp dụng các công cụ đánh giá hiệu quả đầu tư dựa trên phân tích chi phí - lợi ích xã hội. Đây chính là điều kiện tiên quyết để chuyển từ “quản lý nguồn lực” sang “tối ưu hóa nguồn lực”.
Thứ ba, tái cấu trúc khu vực doanh nghiệp nhà nước theo hướng tinh gọn, tập trung và có tính chiến lược cao. Trong bối cảnh nguồn lực có hạn, kinh tế nhà nước không thể dàn trải mà cần tập trung vào các lĩnh vực then chốt, thiết yếu và có khả năng tạo đột phá như năng lượng, hạ tầng chiến lược, tài chính - ngân hàng, công nghệ cao và quốc phòng - an ninh. Đặc biệt, doanh nghiệp nhà nước phải được định vị là lực lượng “mở đường”, chấp nhận rủi ro có kiểm soát trong các lĩnh vực mới, từ đó tạo nền tảng và không gian phát triển cho khu vực tư nhân và khu vực FDI tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.
Thứ tư, nâng cao chất lượng quản trị kinh tế nhà nước theo các chuẩn mực quốc tế, coi đây là trụ cột cốt lõi để hiện thực hóa vai trò chủ đạo. Cần đẩy mạnh áp dụng các nguyên tắc quản trị hiện đại như minh bạch thông tin, trách nhiệm giải trình, kiểm soát xung đột lợi ích và quản trị rủi ro. Đồng thời, chuyển mạnh từ cơ chế “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, kết hợp với hệ thống giám sát số hóa nhằm nâng cao hiệu lực quản lý mà không làm triệt tiêu tính chủ động của doanh nghiệp.
Thứ năm, thúc đẩy mạnh mẽ đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong khu vực kinh tế nhà nước, coi đây là động lực trung tâm của mô hình tăng trưởng mới. Theo tinh thần Nghị quyết số 79-NQ/TW, kinh tế nhà nước phải đi đầu trong các lĩnh vực công nghệ lõi, có khả năng quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia trong dài hạn như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, bán dẫn, năng lượng tái tạo và hạ tầng số. Để làm được điều này, cần thiết kế các cơ chế đặc thù như sandbox thể chế, ưu đãi đầu tư có điều kiện và cơ chế chấp nhận rủi ro đổi mới sáng tạo, qua đó tạo dư địa cho doanh nghiệp nhà nước tiên phong thử nghiệm các mô hình phát triển mới.
Thứ sáu, tăng cường tính liên kết và lan tỏa của kinh tế nhà nước đối với các khu vực kinh tế khác. Một trong những yêu cầu cốt lõi của Nghị quyết là kinh tế nhà nước không tồn tại tách biệt mà phải đóng vai trò “hạt nhân liên kết”, thúc đẩy sự phát triển đồng bộ của toàn bộ nền kinh tế. Do đó, cần thúc đẩy hình thành các chuỗi giá trị và hệ sinh thái sản xuất - đổi mới sáng tạo, trong đó doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, còn khu vực tư nhân và FDI là lực lượng tham gia mở rộng. Việc phát triển các mô hình hợp tác công - tư (PPP) theo hướng thực chất, minh bạch và phân bổ rủi ro hợp lý cũng là một công cụ quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu này.
Thứ bảy, củng cố kỷ luật, kỷ cương và nâng cao trách nhiệm giải trình trong quản lý kinh tế nhà nước. Theo đó, cần thiết lập cơ chế đánh giá dựa trên kết quả đầu ra, gắn trách nhiệm cá nhân với hiệu quả sử dụng nguồn lực, đặc biệt là đối với người đứng đầu. Đồng thời, tăng cường công khai, minh bạch thông tin để xã hội và các chủ thể độc lập cùng tham gia giám sát, qua đó hạn chế tình trạng thất thoát, lãng phí và lợi ích nhóm.
Tài liệu tham khảo:
| Bài đã đăng trên Tạp chí Kinh tế - Tài chính bản in Kỳ 1 - Tháng 4/2026 |
