Mở dòng vốn dài hạn để doanh nghiệp Việt tiến sâu vào chuỗi điện tử, bán dẫn

Kiến tạo hệ sinh thái vốn cho điện tử và bán dẫn.

Điện tử hiện chiếm hơn 30% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam, đưa Việt Nam trở thành một mắt xích đáng kể trong chuỗi sản xuất toàn cầu. Tuy nhiên, phía sau quy mô xuất khẩu lớn là một khoảng cách đáng kể về giá trị nội địa. Doanh nghiệp Việt chủ yếu hiện diện ở những công đoạn có giá trị gia tăng thấp, trong khi nhiều khâu quan trọng vẫn thuộc về khu vực FDI.

Thực trạng này cho thấy thách thức của ngành điện tử, bán dẫn đã chuyển sang một giai đoạn mới. Thu hút thêm dự án vẫn cần thiết, song yêu cầu lớn hơn là giúp doanh nghiệp trong nước bước sâu vào chuỗi giá trị. Để thực hiện mục tiêu đó, vốn trở thành một trong những điều kiện tiên quyết bởi đầu tư công nghệ cao cần nguồn lực lớn, thời gian thu hồi kéo dài và rủi ro đáng kể.

Nút thắt vốn trên hành trình tiến sâu vào chuỗi giá trị

Theo ông Lê Song Hào, Giám đốc điều hành Công ty TNHH Điện tử SHDC, Việt Nam hiện có hơn 2.100 doanh nghiệp FDI trong lĩnh vực điện tử, trong khi doanh nghiệp thuần Việt tham gia chuỗi này chưa đến 1%. Riêng tại miền Bắc, số doanh nghiệp sản xuất bo mạch điện tử có dây chuyền SMT cũng chưa đến 10 doanh nghiệp.

Khoảng cách ấy phản ánh bài toán “con gà, quả trứng” mà doanh nghiệp nội địa đang đối diện. Muốn nhận đơn hàng từ những chuỗi cung ứng lớn, doanh nghiệp phải có nhà xưởng, máy móc và năng lực sản xuất đạt chuẩn. Song muốn đầu tư dây chuyền hiện đại, doanh nghiệp lại cần đơn hàng đủ chắc chắn để có thể mạnh dạn bỏ vốn hoặc tiếp cận tín dụng dài hạn.

Khó khăn càng lớn khi tài sản bảo đảm chưa phản ánh đầy đủ giá trị của dự án công nghệ. “Giá trị cầm cố nhà xưởng để vay vốn chỉ khoảng 70%. Trong khi đó, những dây chuyền sản xuất điện tử có giá trị đầu tư lớn. Điều doanh nghiệp cần là nguồn vốn có kỳ hạn phù hợp hơn với chu kỳ đầu tư và khả năng tạo dòng tiền của dự án”, ông Lê Song Hào cho biết.

Năng lực nội địa hóa hiện nay cũng cho thấy khoảng trống cần lấp đầy. Theo ông Tào Đức Thắng, Chủ tịch, Tổng Giám đốc Tập đoàn Viettel, với điện thoại, tỷ lệ nội địa hóa đã đạt khoảng 20%, chủ yếu ở thân vỏ và một số bộ phận. Đối với thiết bị 5G, tỷ lệ này mới khoảng 8%, hơn 90% linh kiện điện tử vẫn phải nhập khẩu.

Những bộ phận quan trọng như bộ nhớ, màn hình và chip xử lý về cơ bản vẫn phụ thuộc nguồn cung nước ngoài. Thực trạng này tương đồng với bức tranh chung của ngành điện tử Việt Nam, nơi doanh nghiệp nội địa chủ yếu tham gia sản xuất linh kiện đầu vào bậc thấp và lắp ráp, trong khi R&D, thiết kế, logistics, tiếp thị thường nằm trong tay doanh nghiệp FDI.

Ở khâu thiết kế chip, rủi ro xuất hiện ngay từ giai đoạn đầu. Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn, khoảng cách từ một bản thiết kế tới sản phẩm thương mại rất xa. Doanh nghiệp phải tiếp cận công cụ EDA, thư viện IP bản quyền, trong khi riêng một lần sản xuất thử chip có thể tiêu tốn hàng triệu USD.

Sau khi có mẫu chip, doanh nghiệp tiếp tục phải hoàn thiện phần mềm, bo mạch, đánh giá độ tin cậy và tích hợp sản phẩm. Hệ sinh thái trong nước lại chưa hoàn chỉnh từ thiết kế, chế tạo đến đóng gói, kiểm thử và chứng nhận. “Điều đó khiến doanh nghiệp phải bỏ vốn rất sớm, chịu rủi ro cao trong khi doanh thu có thể xuất hiện nhiều năm sau”, ông Nguyễn Anh Tuấn chia sẻ.

Chính vì vậy, bài toán tài chính nằm ở sự chưa tương thích giữa đặc điểm dòng vốn hiện có với chu kỳ phát triển sản phẩm công nghệ. Một ngành cần nhiều năm nghiên cứu, thử nghiệm, kiểm định và thương mại hóa sẽ khó phát triển nhanh nếu nguồn tài chính vẫn chủ yếu dựa vào tài sản bảo đảm và thời hạn vay ngắn.

Tạo thị trường để dẫn dòng vốn vào công nghệ

Để tháo nút thắt này đòi hỏi cách tiếp cận rộng hơn tín dụng. Theo các chuyên gia, chính sách cần chuyển từ hỗ trợ từng doanh nghiệp sang kiến tạo một hệ sinh thái trong đó vốn, công nghệ, thị trường, hạ tầng thử nghiệm và chuỗi cung ứng kết nối với nhau. Đặc biệt, thị trường đầu ra có thể trở thành công cụ quan trọng để giảm rủi ro đầu tư trong giai đoạn đầu.

Trong bán dẫn, Việt Nam đang lựa chọn chip chuyên dụng là một hướng phát triển phù hợp với năng lực hiện nay. Theo ông Phạm Anh Tuấn, hướng đi này có thể tận dụng đội ngũ thiết kế chip đang hình thành cùng nền công nghiệp điện tử và nhu cầu trong nước ở các lĩnh vực viễn thông, AI, ô-tô điện, năng lượng, chuyển đổi số.

Một vấn đề then chốt là tạo được “khách hàng đầu tiên”. Theo ông Phạm Anh Tuấn, Nhà nước dự kiến ban hành danh mục khoảng 20 nhóm chip chuyên dụng ưu tiên đặt hàng, tập trung vào AI, điện toán biên, viễn thông thế hệ mới, cảm biến, IoT, điện tử công suất và bảo mật phần cứng. Đây có thể trở thành tín hiệu giúp doanh nghiệp xác định hướng đầu tư sản phẩm.

Ở lĩnh vực điện tử, ông Lê Song Hào đề xuất ưu tiên tương xứng cho sản xuất bo mạch và lắp ráp thiết bị điện tử đầu cuối bởi đây là những mắt xích có khả năng kéo theo nhiều ngành hỗ trợ. Ông kiến nghị nghiên cứu quỹ phát triển điện tử hoặc tích hợp với quỹ hỗ trợ bán dẫn, đồng thời mở rộng tín dụng ưu đãi trung và dài hạn.

Cách đánh giá tín dụng cũng cần thích ứng với đặc thù công nghệ. Bên cạnh bất động sản, doanh nghiệp có thể được xem xét thế chấp máy móc, dây chuyền công nghệ cao hình thành từ vốn vay, tiếp cận vốn dựa trên hợp đồng xuất khẩu hoặc các khoản phải thu. Khi dòng tiền và triển vọng đơn hàng trở thành căn cứ đánh giá, khả năng đầu tư của doanh nghiệp có thể được mở rộng đáng kể.

Dòng vốn cũng khó phát huy hết hiệu quả nếu doanh nghiệp trong nước hoạt động rời rạc. Ông Tào Đức Thắng đề xuất xây dựng “bản đồ hệ sinh thái” vật tư, linh kiện điện tử, qua đó xác định sản phẩm nào doanh nghiệp Việt đã cung ứng được, mắt xích nào còn thiếu và khu vực nào cần ưu tiên đầu tư để từng bước hoàn chỉnh chuỗi cung ứng trong nước.

Ở chiều sâu hơn, ông Nguyễn Anh Tuấn cho rằng Việt Nam không cần theo đuổi tự chủ toàn bộ chuỗi giá trị bán dẫn. Nguồn lực nên tập trung vào những khâu có ý nghĩa quyết định như kiến trúc hệ thống, thiết kế, xác minh, dữ liệu kiểm thử và năng lực lựa chọn đối tác. Cách tiếp cận này giúp tập trung nguồn vốn vào những mắt xích Việt Nam có khả năng tạo lợi thế.