 |
| Để ESG không trở thành “gánh nặng” với doanh nghiệp nhỏ và vừa. |
Các yêu cầu về môi trường, xã hội và quản trị (ESG) đang dịch chuyển nhanh từ xu hướng tự nguyện thành điều kiện kinh doanh. Sức ép này thể hiện rõ với doanh nghiệp xuất khẩu, nhà cung ứng cho doanh nghiệp FDI hoặc tham gia chuỗi giá trị quốc tế. Khi các thị trường lớn nâng chuẩn phát triển bền vững, yêu cầu về dữ liệu ESG cũng được truyền dần xuống từng mắt xích trong chuỗi cung ứng.
Với Việt Nam, sự chuyển dịch này càng đáng lưu ý khi các nền kinh tế APEC có vai trò lớn trong quan hệ thương mại và đầu tư. Theo bà Nguyễn Thị Bích Hường, Trưởng ban Phát triển bền vững, Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam (VINASME), khoảng 80% kim ngạch xuất khẩu và 70% nguồn vốn FDI vào Việt Nam đến từ các nền kinh tế APEC.
Điều đó đồng nghĩa một bộ phận lớn doanh nghiệp Việt Nam sẽ ngày càng thường xuyên gặp các yêu cầu liên quan đến nguồn nguyên liệu, phát thải, sử dụng năng lượng, lao động, quản trị hay truy xuất nguồn gốc. Doanh nghiệp có thể chưa thuộc diện trực tiếp thực hiện một quy định quốc tế, song khách hàng hoặc tập đoàn đầu chuỗi vẫn có thể yêu cầu nhà cung cấp chứng minh mức độ đáp ứng.
Bài toán khó nằm ở chỗ phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) có nguồn lực tài chính, nhân sự và công nghệ hạn chế. Khoảng trống dữ liệu, năng lực đo lường khí nhà kính, công nghệ quản lý, nhân lực chuyên môn trở thành những rào cản lớn. Nếu tiếp cận ESG như một bộ tiêu chuẩn phải hoàn thành ngay lập tức, chi phí tuân thủ có thể trở thành gánh nặng đối với doanh nghiệp.
Theo bà Nguyễn Thị Bích Hường, DNNVV không nhất thiết phải đạt ngay các tiêu chuẩn ESG ở mức cao. Điều cần thiết hơn là xây dựng kế hoạch tương thích với năng lực tài chính, nhân sự và công nghệ. Cách tiếp cận này đưa ESG trở về đúng bản chất quản trị: doanh nghiệp biết mình đang ở đâu, thị trường cần gì, sau đó xác định những thay đổi có thể thực hiện theo từng giai đoạn.
Bước đầu tiên là xác định mức độ cần thiết của ESG đối với mô hình kinh doanh. Doanh nghiệp xuất khẩu, tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, cung ứng cho doanh nghiệp FDI, có nhu cầu tiếp cận vốn xanh hoặc hướng tới nâng cao năng lực cạnh tranh sẽ chịu sức ép rõ hơn. Từ nhu cầu thực tế, doanh nghiệp có thể lựa chọn những vấn đề ESG trọng yếu thay vì dàn trải nguồn lực cho quá nhiều tiêu chí.
| Mô hình phù hợp với DNNVV có thể đi theo chuỗi khá rõ gồm: hiểu yêu cầu, đánh giá hiện trạng, thu thập dữ liệu, đo lường chỉ số, phân tích kết quả, triển khai giải pháp cải thiện rồi lập báo cáo. Sau mỗi chu kỳ, dữ liệu tiếp tục được cập nhật để doanh nghiệp nhận diện phần việc đã tiến bộ, những khoảng trống còn tồn tại và nguồn lực cần ưu tiên trong giai đoạn tiếp theo. |
Sau đó là rà soát yêu cầu từ khách hàng, thị trường và chuỗi cung ứng. Đây là khâu dễ khiến DNNVV lúng túng bởi mỗi đối tác có thể sử dụng một biểu mẫu hoặc bộ tiêu chí khác nhau. Hướng đi phù hợp là xây dựng cơ sở dữ liệu nền đủ tốt, từ đó doanh nghiệp có thể trích xuất, điều chỉnh thông tin để đáp ứng từng yêu cầu thay vì xây dựng lại dữ liệu sau mỗi lần khách hàng đề nghị.
Dữ liệu cũng quyết định độ tin cậy của báo cáo ESG. Với các chỉ số như tiêu thụ điện, nước, lượng nước thải hoặc khí thải, doanh nghiệp cần từng bước thiết lập phương thức đo lường rõ ràng. Khi điều kiện cho phép, công nghệ IoT có thể hỗ trợ thu thập dữ liệu theo thời gian thực. Các KPI cũng cần được thiết kế theo hướng có thể định lượng, theo dõi và kiểm chứng.
Ngay cả kiểm kê khí nhà kính cũng có thể bắt đầu bằng công cụ đơn giản. VINASME khuyến nghị DNNVV chưa cần đầu tư ngay hệ thống phần mềm đắt tiền. Doanh nghiệp có thể sử dụng Excel để tự đánh giá hiện trạng, lập danh mục dữ liệu, nhập thông tin, tổng hợp, phân tích và xây dựng báo cáo ban đầu. Cách làm này giúp hình thành năng lực quản trị trước khi bỏ vốn cho giải pháp công nghệ.
Khi quy mô dữ liệu tăng lên, doanh nghiệp có nhiều cơ sở sản xuất, nhiều nhân sự cùng nhập liệu hoặc khách hàng yêu cầu báo cáo phức tạp, việc chuyển sang phần mềm chuyên dụng sẽ trở nên hợp lý hơn. Lộ trình như vậy giúp khoản đầu tư công nghệ xuất phát từ nhu cầu thực tế. ESG nhờ đó trở thành quá trình cải thiện hoạt động thay vì một cuộc chạy đua mua công nghệ hay chứng nhận.
Nỗ lực của riêng doanh nghiệp sẽ khó tạo hiệu quả nếu môi trường tiêu chuẩn quá phức tạp. Một số chuyên gia quốc tế cho rằng chính sách đối với DNNVV trong khu vực ASEAN cần ưu tiên hỗ trợ trước, sau đó mới tiến tới “tiêu chuẩn hóa” theo hướng tương xứng, tiệm tiến và thiết thực.
Cách tiếp cận này xuất phát từ chênh lệch rất lớn về nguồn lực giữa một tập đoàn và doanh nghiệp có 10-20 lao động. Thay vì áp ngay bộ khung dành cho doanh nghiệp lớn, DNNVV có thể bắt đầu bằng những câu hỏi sát hoạt động như tiêu thụ bao nhiêu điện, khả năng tiết kiệm ra sao, nguyên liệu đến từ đâu, rác thải được xử lý thế nào, hoạt động sản xuất đã chuẩn bị gì trước rủi ro khí hậu.
Từ những dữ liệu cơ bản đó, doanh nghiệp mới từng bước tiến tới đo lường, báo cáo và đáp ứng chuẩn mực cao hơn. Cách làm theo cấp độ giúp ESG gắn với hiệu quả sản xuất kinh doanh. Giảm tiêu thụ năng lượng có thể tiết kiệm chi phí; kiểm soát nguyên liệu giúp quản trị chuỗi cung ứng; chuẩn hóa dữ liệu tạo thuận lợi khi khách hàng yêu cầu truy xuất hoặc đánh giá nhà cung cấp.
Áp lực từ bên ngoài vẫn sẽ tiếp tục tăng. Ông Mahesh Sugathan, Chuyên gia cao cấp về Thương mại và Phát triển bền vững nhận định các yêu cầu thị trường về tiêu chuẩn xanh và phát triển bền vững sẽ ngày càng nhiều. DNNVV có thể chưa chịu tác động trực tiếp từ một số quy định, song vị trí trong chuỗi cung ứng khiến doanh nghiệp vẫn phải cung cấp dữ liệu theo yêu cầu của người mua lớn.
Thực tế này đặt ra nhu cầu giảm tình trạng doanh nghiệp phải đáp ứng nhiều bộ tiêu chuẩn tương đồng nhưng khác cách thể hiện. Theo ông Mahesh Sugathan, một hướng quan trọng là công nhận các chứng nhận đáng tin cậy để giảm chi phí kiểm toán, chứng nhận trùng lặp. Việc hài hòa định nghĩa, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc và báo cáo ESG giữa các thị trường cũng có thể tạo thuận lợi hơn cho chuỗi cung ứng xuyên biên giới.
Bên cạnh đó, hệ thống cảnh báo sớm về thay đổi chính sách cần được coi trọng. Các yêu cầu mới liên quan đến chống phá rừng, thiết kế sinh thái, trách nhiệm giải trình bền vững hay truy xuất nguồn gốc có thể ảnh hưởng đến doanh nghiệp từ rất sớm thông qua đơn hàng. Nếu được cập nhật trước, DNNVV sẽ có thời gian chuẩn bị dữ liệu, điều chỉnh quy trình và tính toán chi phí thay vì xử lý bị động khi khách hàng đưa ra yêu cầu.
