Doanh nghiệp xuất khẩu đối mặt sức ép tăng phí và nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng

Nguy cơ tắc nghẽn tại các eo biển chiến lược

Theo nhận định của Văn phòng Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV), tác động nghiêm trọng nhất hiện nay hiện tượng tắc nghẽn tại các eo biển chiến lược do căng thẳng leo thang tại khu vực Trung Đông.

Cụ thể, tổng hợp cập nhật thông tin và tình hình từ các Hiệp hội ngành hàng, Ban IV cho biết hiện nay tình trạng "Nghẽn cổ chai" tại các eo biển chiến lược đang ngày càng căng thẳng. Đặc biệt là ở Eo biển Hormuz, đây là điểm nóng nhất hiện nay. Iran đã đưa ra các cảnh báo về an ninh, khiến việc di chuyển qua đây gần như đình trệ. Mặc dù chưa chính thức đóng cửa hoàn toàn, nhưng nhiều hãng tàu đã chủ động dừng hoặc thay đổi lộ trình do rủi ro cực cao.

Bên cạnh đó, tình hình tại Kênh đào Suez & Biển Đỏ cũng rất căng thẳng. Xung đột khiến hy vọng phục hồi tuyến đường qua Biển Đỏ trong năm 2026 trở nên mong manh. Các doanh nghiệp buộc phải tính đến phương án vòng qua mũi Hảo Vọng. Eo biển Hormuz là một trong những điểm trọng tâm quan trọng nhất trong thời điểm căng thẳng với Iran, bởi vì 1/5 lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng vận chuyển bằng đường biển của thế giới đi qua đây mỗi ngày. Các tàu chở dầu đang dừng lại ở cả hai phía của eo biển Hormuz, với ba tàu tạm dừng hành trình ra khỏi Vịnh BaTư và một đội tàu nhỏ gồm ít nhất 8 tàu chở dầu đang tập trung trong hai tuần qua bên ngoài Vịnh Oman. Những tàu khác đang hủy bỏ hành trình của họ giữa chừng khi đi qua tuyến đường thủy này.

Ngành hàng hải, logistics và các doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam đang phải đối mặt với rủi ro rất lớn từ nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng và tăng giá chi phí vận chuyển do căng thẳng leo thang tại khu vực Trung Đông.

Hiệp hội vận tải biển quốc tế lớn nhất thế giới BIMCO cảnh báo rằng các tàu có liên kết kinh doanh với lợi ích của Mỹ hoặc Israel có khả năng phải đối mặt với rủi ro cao hơn nếu các cuộc tấn công của lực lượng Houthi tiếp tục. Tuy nhiên, trong các chu kỳ tấn công trước đây, các tàu không có liên hệ rõ ràng với Israel hoặc Mỹ cũng bị tấn công, dù là cố ý hay do nhận dạng sai. BIMCO cho biết các tàu đang di chuyển trong khu vực có thể xem xét trì hoãn chuyến đi, tìm nơi trú ẩn trong vùng lãnh hải nếu được phép, hoặc chuyển hướng hoàn toàn tùy thuộc vào các điều khoản hợp đồng thuê tàu.

Doanh nghiệp đối mặt hàng loạt tác động và rủi ro

Tình trạng tắc nghẽn tại các eo biển chiến lược trọng yếu đã khiến chi phí Logistics tăng vọt. Ban IV dẫn nhận định của các Hiệp hội về logistics cho biết, giá cước vận chuyển container dự báo có thể tăng mạnh. Theo tiền lệ từ các đợt bất ổn trước, cước container 40 feet có thể nhảy vọt hơn 2-3 lần bình thường trên 5.000 USD tương tự như giai đoạn năm 2024-2025. Cùng với đó, chi phí phụ phí bảo hiểm cũng dự báo sẽ tăng thêm bởi các đơn vị bảo hiểm rủi ro chiến tranh đang rà soát và tăng phí nhanh chóng đối với các tàu hoạt động tại khu vực vùng Vịnh.

Đặc biệt, nghiêm trọng là giá nhiên liệu đứng trước áp lực tăng giá rất lớn. Theo đó, giá dầu Brent đang chịu áp lực tăng giá lớn, tăng vọt lên mức 72,87 USD/thùng, kéo theo phụ phí nhiên liệu trong vận tải biển và hàng không đều tăng.

Bên cạnh yếu tố trên, thời gian vận chuyển kéo dài cũng là rủi ro rất lớn và khiến chi phí leo thang mạnh. Cụ thể, theo nhận định của các doanh nghiệp và hiệp hội lĩnh vực Logisictics, việc phải thay đổi hải trình vòng qua Nam Phi thay vì đi qua kênh đào Suez khiến thời gian vận chuyển hàng hóa giữa Á và Âu bị kéo dài thêm từ 10 đến 14 ngày. Điều này gây áp lực cực lớn lên các chuỗi cung ứng "vừa kịp lúc" (Just-in-time), đặc biệt là ngành linh kiện ô tô, điện tử và hàng nông sản thực phẩm.

Cùng với đó, là các tác động trực tiếp đến hàng xuất khẩu Việt Nam. Trong đó, đặc biệt là các nhóm hàng nhạy cảm: Các mặt hàng nông sản (vốn là thế mạnh của Việt Nam như trái cây, thủy sản) sẽ gặp khó khăn do thời gian vận chuyển dài làm ảnh hưởng đến chất lượng và tăng chi phí bảo quản.

Ban IV dẫn nhận định từ các hiệp hội logistics cho biết, trước nguy cơ các lực lượng giao tranh có thể bắn tên lửa vào các tàu đi vào Biển Đỏ để qua kênh đào Suez, các các “Hãng tàu container lớn” (Giant container lines) đều thông báo sẽ chuyển đi qua tuyến mũi Hảo Vọng để tránh xa khu vực chiến sự như: CMA CGM, Maersk and Hapag-Lloyd chuyển sang đi qua Mũi Hảo Vọng. Còn MSC thì tạm thời không nhận chở hàng đến Trung Đông.

Như vậy theo đánh giá chung, đối với các doanh nghiệp Việt Nam, cuộc chiến tại Trung Đông có nguy cơ tác động mạnh vào lợi nhuận và sức cạnh tranh, và rủi ro thiệt hại càng lớn nếu cuộc chiến kéo dài. Vì vậy các chuyên gia Ban IV khuyến nghị các doanh nghiệp xuất khẩu của Việt Nam cần theo dõi sát phản ứng của các hãng tàu này để đánh giá tình hình để chủ động có giải pháp ứng phó phù hợp nhằm giảm thiểu rủi ro thương mại.

Trong bối cảnh chiến sự khu vực Trung Đông leo thang, các hãng tàu ngoại lại tăng phụ phí, hàng hóa Việt lại càng thêm sức ép cạnh tranh. Việc đồng loạt tăng phụ phí xếp dỡ cùng nhiều loại phí dịch vụ đang khiến doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam đứng trước áp lực chi phí vô cùng lớn. Theo ước tính của các chuyên gia logistics, mức tăng phụ phí dao động từ 10-20%, trực tiếp bào mòn lợi nhuận và suy giảm sức cạnh tranh của hàng hóa Việt trên thị trường quốc tế, nhất là với nông sản, dệt may và da giày.

Trước thực trạng này, các hiệp hội ngành hàng đã kiến nghị Bộ Xây dựng sớm có biện pháp kiểm soát, yêu cầu hãng tàu minh bạch hóa lộ trình tăng phí và hỗ trợ doanh nghiệp nội địa. Việc thiếu quy định pháp lý ràng buộc đủ mạnh đối với hãng tàu ngoại khiến doanh nghiệp Việt luôn ở thế yếu khi đàm phán cước phí, gây ảnh hưởng đến mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu. Do đó, cần có giải pháp căn cơ để bảo vệ quyền lợi chủ hàng trong nước trước những biến động bất lợi từ thị trường vận tải toàn cầu, đảm bảo sự ổn định cho chuỗi cung ứng và duy trì đà phát triển kinh tế bền vững.