 |
| TS. Nguyễn Hương Giang, Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Thương mại. |
Phóng viên: Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng, năng lượng tái tạo đang được xem là giải pháp quan trọng cho phát triển bền vững. Bà đánh giá như thế nào về vai trò của chi ngân sách nhà nước trong lĩnh vực này?
TS. Nguyễn Hương Giang: Hiện nay, biến đổi khí hậu đang trở thành thách thức toàn cầu, buộc các quốc gia phải tìm kiếm những mô hình phát triển bền vững hơn. Liên hợp quốc đã công bố Chương trình nghị sự 2030 với các mục tiêu phát triển bền vững nhằm bảo đảm an toàn môi trường song song với tăng trưởng kinh tế. Trong bối cảnh đó, năng lượng tái tạo nổi lên như một giải pháp quan trọng giúp giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, đồng thời hạn chế các tác động tiêu cực đến môi trường.
Đối với Việt Nam, việc thực hiện cam kết đạt mức phát thải ròng bằng không vào năm 2050 tại Hội nghị COP26 đặt ra yêu cầu rất lớn trong việc chuyển dịch cơ cấu năng lượng. Theo ước tính, Việt Nam cần huy động khoảng 368 tỷ USD trong giai đoạn 2022-2040 để phục vụ quá trình chuyển dịch năng lượng, tương đương khoảng 6,8% GDP mỗi năm. Đây là nhu cầu tài chính rất lớn, vượt xa khả năng đáp ứng của cả khu vực công và tư nhân trong ngắn hạn.
Trong bối cảnh đó, chi ngân sách nhà nước giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Một mặt, ngân sách nhà nước là nguồn vốn trực tiếp cho các dự án trọng điểm về năng lượng tái tạo, bao gồm vốn đầu tư phát triển, vốn đối ứng cho các khoản vay ODA và chi cho khoa học - công nghệ liên quan đến đổi mới công nghệ năng lượng. Mặt khác, chi ngân sách còn đóng vai trò như một “tín hiệu chính sách”, thể hiện cam kết của Chính phủ trong thúc đẩy chuyển dịch năng lượng, từ đó tạo niềm tin và thu hút thêm dòng vốn từ khu vực tư nhân và các tổ chức tài chính quốc tế.
Phóng viên: Thưa bà, thực tế triển khai chính sách chi ngân sách nhà nước cho phát triển năng lượng tái tạo tại Việt Nam trong thời gian qua đã đạt được những kết quả như thế nào?
TS. Nguyễn Hương Giang: Việt Nam đang đặt mục tiêu trở thành quốc gia có mức phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Để hiện thực hóa mục tiêu này, Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách và chiến lược quan trọng nhằm thúc đẩy quá trình chuyển đổi năng lượng, bởi lĩnh vực năng lượng hiện đóng góp khoảng hai phần ba tổng lượng phát thải khí nhà kính của cả nước.
Khung chính sách liên quan đến chi ngân sách nhà nước cho phát triển năng lượng tái tạo được xây dựng dựa trên nhiều văn bản quan trọng như Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả năm 2010, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, Chiến lược Tăng trưởng xanh quốc gia giai đoạn 2021-2030, Chiến lược phát triển năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn 2045 và Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.
Bên cạnh đó, các chương trình hợp tác quốc tế như Chương trình hỗ trợ ứng phó biến đổi khí hậu (SP-RCC) hay Thỏa thuận hợp tác chuyển dịch năng lượng công bằng (JETP) cũng quy định rõ vai trò đối ứng và đồng tài trợ của ngân sách nhà nước.
Trong những năm qua, chi ngân sách nhà nước đã góp phần đáng kể vào quá trình mở rộng quy mô và cải thiện môi trường đầu tư cho năng lượng tái tạo tại Việt Nam. Nhờ các khoản chi đầu tư phát triển, vốn đối ứng ODA và các cơ chế hỗ trợ như giá điện ưu đãi (FIT), lĩnh vực năng lượng tái tạo đã có bước phát triển nhanh chóng. Theo báo cáo của Tập đoàn Điện lực Việt Nam năm 2024, tổng công suất điện từ các nguồn năng lượng tái tạo (không tính thủy điện lớn) đã tăng từ khoảng 1.200 MW năm 2016 lên hơn 21.000 MW vào cuối năm 2023, chiếm gần 27% tổng công suất đặt của hệ thống điện quốc gia.
Không chỉ mở rộng quy mô sản xuất điện tái tạo, chi ngân sách nhà nước còn góp phần quan trọng trong việc thu hút vốn đầu tư tư nhân và đầu tư trực tiếp nước ngoài. Việc Chính phủ duy trì các khoản chi ngân sách cho quy hoạch, phát triển hạ tầng truyền tải và vốn đối ứng cho các dự án ODA đã giúp củng cố niềm tin của các nhà đầu tư. Theo số liệu của UNCTAD năm 2023, tổng vốn FDI vào lĩnh vực năng lượng tái tạo tại Việt Nam trong giai đoạn 2015-2022 đạt khoảng 106 tỷ USD, xếp thứ hai trong số các nền kinh tế đang phát triển thu hút nhiều vốn đầu tư nước ngoài vào lĩnh vực này.
 |
| Chi ngân sách nhà nước giữ vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ phát triển năng lượng tái tạo. |
Bên cạnh đó, thị trường tài chính xanh tại Việt Nam cũng từng bước hình thành. Chính phủ đã ban hành Chiến lược tài chính xanh năm 2021 và hướng dẫn phát hành trái phiếu xanh của Chính phủ năm 2022. Tính đến tháng 6/2024, tổng giá trị phát hành trái phiếu xanh tại Việt Nam đạt khoảng 1,5 tỷ USD, trong đó một phần đáng kể được sử dụng cho các dự án năng lượng tái tạo và hạ tầng bền vững.
Phóng viên: Theo bà, chi ngân sách nhà nước cho phát triển năng lượng tái tạo hiện nay còn những hạn chế gì và cần có những giải pháp nào trong thời gian tới?
TS. Nguyễn Hương Giang: Bên cạnh những kết quả đạt được, chi ngân sách nhà nước cho lĩnh vực năng lượng tái tạo vẫn còn một số hạn chế nhất định.
Trước hết, nguồn lực ngân sách vẫn còn hạn chế so với nhu cầu đầu tư rất lớn cho quá trình chuyển dịch năng lượng. Theo ước tính của Ngân hàng Thế giới, nhu cầu đầu tư cho chuyển đổi năng lượng của Việt Nam lên tới hàng trăm tỷ USD, trong khi ngân sách nhà nước chỉ có thể đóng vai trò hỗ trợ ban đầu.
Bên cạnh đó, mức độ minh bạch và công khai dữ liệu về đầu tư công cho năng lượng tái tạo vẫn chưa cao. Việc phân loại chi ngân sách cho các nội dung liên quan đến phát triển năng lượng tái tạo chưa được quy định rõ trong hệ thống mục lục ngân sách, khiến việc theo dõi và đánh giá hiệu quả chi tiêu còn gặp nhiều khó khăn.
Ngoài ra, tiến độ giải ngân vốn đầu tư công trong một số dự án vẫn còn chậm, thủ tục hành chính còn phức tạp. Điều này ảnh hưởng đến quá trình triển khai các dự án năng lượng tái tạo cũng như sự phối hợp giữa các bên liên quan.
Trong bối cảnh chuyển đổi năng lượng hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng không, việc nâng cao hiệu quả chi ngân sách nhà nước cho phát triển năng lượng tái tạo là yêu cầu rất quan trọng. Theo tôi, trước hết cần tăng tỷ trọng chi ngân sách dành cho năng lượng tái tạo trong tổng chi ngân sách cho biến đổi khí hậu, đặc biệt đối với các dự án điện gió ngoài khơi và điện mặt trời quy mô lớn, vốn đòi hỏi nguồn vốn đầu tư lớn và thời gian hoàn vốn dài.
Thứ hai, cần tăng cường minh bạch hóa thông tin liên quan đến chi ngân sách nhà nước và tác động của các khoản chi này đối với phát triển năng lượng tái tạo. Việc xây dựng khung pháp lý rõ ràng và ổn định, đặc biệt về chính sách giá mua bán điện và cơ chế phát triển điện gió ngoài khơi, sẽ giúp tối ưu hóa chi phí đầu tư và thu hút thêm nguồn vốn từ khu vực tư nhân.
Thứ ba, cần tiếp tục rà soát và hoàn thiện các quy định pháp luật, đồng thời đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính nhằm rút ngắn thời gian triển khai các dự án năng lượng tái tạo.
Có thể thấy, trong tiến trình thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững, chi ngân sách nhà nước giữ vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ phát triển năng lượng tái tạo. Việc hoàn thiện cơ chế quản lý và nâng cao hiệu quả chi ngân sách sẽ góp phần mở rộng quy mô năng lượng sạch, đồng thời thu hút thêm nhiều nguồn lực xã hội, thúc đẩy quá trình chuyển dịch năng lượng và phát triển kinh tế bền vững tại Việt Nam.
Phóng viên: Xin cảm ơn bà!
