Ông Phan Quốc Đông - Phó Chi cục trưởng Chi cục Điều tra chống buôn lậu, Cục Hải quan (Bộ Tài chính) cho biết, vàng luôn hấp dẫn giới buôn lậu vì giá trị cao, dễ sở hữu và có khả năng giữ giá trong bối cảnh kinh tế, chính trị, lạm phát còn biến động.
Hơn nữa, tính thanh khoản quốc tế lớn cùng tâm lý tích trữ vàng lâu đời của người Việt khiến nhu cầu thị trường luôn cao.
Tuy nhiên, Việt Nam với điều kiện địa lý đường biên dài hơn 4.000 km nhưng chỉ có 157 cửa khẩu và 88 điểm kiểm soát khiến nguy cơ buôn lậu vàng luôn hiện hữu. Khi giá trong nước chênh lệch và nhu cầu tăng, rủi ro buôn lậu càng lớn.
Theo thống kê từ Cục Hải quan, từ đầu năm 2024 đến hết tháng 10/2025, lực lượng hải quan chủ trì, phối hợp bắt giữ 16 vụ việc liên quan đến mặt hàng vàng với tổng số 29,1 kg vàng; trong đó nhiều vụ đã được khởi tố hình sự hoặc chuyển Cơ quan Cảnh sát điều tra mở rộng điều tra, xử lý theo quy định pháp luật.
Vì thế, thời gian qua, ông Phan Quốc Đông cho hay, Cục Hải quan đã triển khai nhiều biện pháp nghiệp vụ, trong đó có Kế hoạch 2088/KH-TCHQ (ngày 14/5/2024) về kiểm soát, chống buôn lậu vàng, tiền tệ biên giới giai đoạn 2024 – 2026, xác định chống buôn lậu vàng là nhiệm vụ trọng tâm.
Dù đã phát hiện nhiều vụ việc, nhưng mỗi vụ thường có giá trị lớn, lượng vàng xử lý có thể cao hơn khi phối hợp với các lực lượng khác.
Phó Chi cục trưởng Chi cục Điều tra chống buôn lậu cho hay, triển khai các quy định mới về quản lý thị trường vàng tại Nghị định 232/2025/NĐ-CP và các quy định khác liên quan, hiện vẫn chưa ghi nhận xuất khẩu vàng chính thức theo các quy định này.
Từ đầu năm, có 65 hồ sơ nhập khẩu (26 triệu USD) và 22 hồ sơ xuất khẩu (4,2 tỷ USD), chủ yếu là vàng gia công.
Về giải pháp bền vững, đại diện Cục Hải quan cho rằng cần xem xét lại chính sách quản lý để giảm áp lực buôn lậu; tham khảo kinh nghiệm quốc tế như đánh thuế vàng bán ra; minh bạch hoạt động vàng trang sức và triển khai hiệu quả các quy định mới.
Đặc biệt, cần sớm có hướng dẫn cụ thể để chính sách quản lý vàng đi vào thực tế, tạo minh bạch cho thị trường và giúp hoạt động xuất nhập khẩu không bị "dồn nén", đồng thời mở rộng lựa chọn pháp lý cho người dân.
Từ góc độ thị trường trong nước, ông Nguyễn Đức Lê - Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho rằng, nguồn cung vàng chế tác, trang sức, vàng tiêu dùng… tương đối đầy đủ. Chỉ có nguồn cung về vàng miếng đôi khi có hạn chế về nhập khẩu, nhu cầu cao, tạo nên nút thắt cổ chai đẩy giá vàng lên cao.
Điều này xuất phát từ việc người Việt Nam có truyền thống mua tích sản, tiết kiệm, cưới xin thường tặng vàng nên nhu cầu rất cao, tạo nên cơn sốt tăng giá.
Thời gian qua, Bộ Công Thương phối hợp với Ngân hàng Nhà nước tham gia kiểm soát giá vàng và nhận thấy 7 vấn đề tồn tại trong quản lý hoạt động mua bán vàng miếng.
Cụ thể là thiếu một cơ sở tập trung khi các cửa hàng chủ yếu bán lẻ không có cơ sở dữ liệu kết nối trực tuyến với cơ quan quản lý nhà nước, không theo dõi được lượng hàng mua bán trực tuyến.
Hơn nữa là việc khó kiểm soát về chất lượng. Mặc dù do nhà nước quản lý nhưng việc vàng miếng, vàng giả trôi nổi trên thị trường vẫn có. Hóa đơn mua bán vàng chưa minh bạch, khi nhiều cửa hàng không xuất hóa đơn và chỉ mua bán bằng tiền mặt dẫn đến giao dịch không được công khai, khai báo doanh thu thấp hơn thực tế dẫn đến thất thu thuế.
Bên cạnh đó, cơ chế phối hợp giữa các đơn vị quản lý chưa thật sự sát sao, đồng bộ. Các đơn vị chưa có kết nối dữ liệu khác nhau. Chưa có hệ thống cảnh báo sớm. Các đơn vị kiểm tra chưa thường xuyên. Chênh lệch giá lớn dễ dẫn đến buôn lậu, giao dịch không báo cáo, không nộp thuế, khiến cơ quản quản lý khó kiểm soát
Giá niêm yết và giá bán không chính xác, có lúc cao hơn lúc thấp hơn tùy thời điểm. Lúc khan hàng nhiều đơn vị găm hàng gây khó khăn cho công tác quản lý nhất là với lượng vàng chế tác vàng lẻ trong dân.
Nhu cầu vàng tăng đột biến do tâm lý chung của người dân. Người dân đổ xô đi mua vàng khi nghe giá vàng tăng, gây nên những cơn sốt bất thường cho thị trường, khó khăn cho công tác quản lý. Cửa hàng có thể tự ý nâng giá trong một vài thời điểm.
Bên cạnh đó, ông Nguyễn Đức Lê cũng lưu ý nhiều rủi ro khi mua vàng chợ đen. Vàng trên thị trường này không có kiểm định chất lượng, người dân không kiểm tra được bằng mắt thường dẫn đến có thể mua vàng giả. Hơn nữa, giao dịch mua bán này không có hóa đơn, không minh bạch, người mua phải chịu mọi rủi ro khi mua bán.
Đại diện Bộ Công Thương cũng cảnh báo người dân có nguy cơ bị lừa đảo như vàng giả, vàng kém chất lượng, chịu rủi ro khác như khi mang tiền đến nơi không được giám sát để mua vàng, người dân có thể bị cướp, bị tấn công.
Việc đầu tư găm hàng của thị trường chợ đen cũng ảnh hưởng đến việc quản lý giá của nhà nước, mất kiểm soát, điều tiết của các đơn vị nhà nước. Ảnh hưởng đến ổn định tiền tệ làm giảm niềm tin vào dòng tiền.
Đặc biệt, người mua trên "chợ đen" còn thường phải mua với giá cao hơn thị trường. Lúc sốt giá, giá chợ đen cao hơn cửa hàng, chênh lệch giá mua giá bán rất lớn. Có trường hợp mua sáng chiều lỗ luôn.
Từ góc độ chuyên gia kinh tế, TS. Cấn Văn Lực cho rằng cần minh bạch hoá thị trường và song song tạo ra các kênh đầu tư hấp dẫn khác để người dân chuyển hướng dòng tiền sang sản xuất - kinh doanh thay vì đầu cơ vàng. Bên cạnh đó, công tác chống buôn lậu vàng phải được đẩy mạnh, đồng thời triển khai đầy đủ Nghị định 232/2025/NĐ-CP để tăng cung vàng miếng một cách hợp pháp và minh bạch.
Chuyên gia kinh tế TS. Nguyễn Trí Hiếu thì đề xuất hướng tới mô hình chứng khoán hóa vàng, người dân nắm giữ tài sản vàng dưới dạng chứng chỉ có giá trị tương đương vàng vật chất, tạo nguồn lực vàng phục vụ nền kinh tế.
