Lần đầu tiên được lên ý tưởng và khởi xướng bởi ASEAN và có sự tham gia bởi 6 đối tác hiệp định thương mại tự do của ASEAN - Úc, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, New Zealand và Hàn Quốc. Cuối cùng, RCEP được ký kết bởi 15 quốc gia (trừ Ấn Độ) chiếm khoảng 30% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) toàn cầu và khoảng 30% dân số thế giới.
Mục tiêu của RCEP là mở rộng và hội nhập kinh tế sâu rộng trong khu vực, tăng cường tăng trưởng kinh tế và phát triển kinh tế công bằng, cũng như thúc đẩy hợp tác kinh tế.
RCEP bao gồm 20 Chương, 17 Phụ lục và 54 lộ trình tiếp cận thị trường; phạm vi bao gồm thương mại hàng hóa, thương mại dịch vụ, thương mại điện tử, quyền sở hữu trí tuệ, đầu tư, cạnh tranh, mua sắm chính phủ...
Trong đó nổi bật hai vấn đề quan trọng: Vấn đề thứ nhất liên quan đến việc các nỗ lực của RCEP nhằm tăng cường hội nhập kinh tế đi kèm với chi phí phức tạp tổng hợp do sự chồng chéo với các hiệp định khác trong khu vực.
Nội dung thứ hai liên quan đến cách thức RCEP cân bằng giữa các mục tiêu thúc đẩy và phát triển đầu tư và quản lý quá trình nhạy cảm giải quyết các tranh chấp tiềm ẩn giữa các Bên ở các giai đoạn phát triển khác nhau.
Thúc đẩy hội nhập kinh tế
Hiệp định được ký kết giữa lúc đại dịch COVID-19 căng thẳng và những chỉ trích ngày càng tăng đối với toàn cầu hóa và hội nhập, RCEP tái khẳng định tầm quan trọng của hợp tác kinh tế. Việc ký kết RCEP có thể tạo ra động lực có thể được khai thác cho những cải cách cần thiết của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO).
RCEP, khi được thực hiện đầy đủ, sẽ giảm thuế đối với hàng hóa giao dịch giữa các bên ký kết, tạo thuận lợi cho thương mại bằng cách hợp lý hóa và hợp nhất các quy tắc xuất xứ có trong các hiệp định khác giữa các bên của RCEP, đồng thời cung cấp các quy tắc điều chỉnh thương mại điện tử. Nó cũng thiết lập các mối quan hệ thương mại tự do giữa Nhật Bản và Hàn Quốc và giữa Trung Quốc và Nhật Bản.
Sau khi được phê chuẩn và thực hiện, RCEP có thể thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, củng cố chuỗi cung ứng và cải thiện sự hội nhập trong khu vực, với tiềm năng tác động lan tỏa tích cực ra ngoài khu vực.
Đồng thời, thúc đẩy mục tiêu hội nhập kinh tế nói chung, RCEP làm tăng thêm một xu hướng có vấn đề là ngày càng phức tạp với một lớp khác trong mạng lưới các hiệp định thương mại tự do (FTA) chồng chéo và các hiệp định đầu tư quốc tế song phương hoặc nhiều bên (IIA) . ASEAN đã có FTA với tất cả các Bên RCEP khác.
Trong khi đó, 7 Bên RCEP - Úc, Brunei, Nhật Bản, Malaysia, New Zealand, Singapore và Việt Nam - cũng là thành viên của Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP). Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc có hiệp định đầu tư ba bên, Hiệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tư giữa Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc, có hiệu lực từ tháng 5/2014. Úc có các FTA song phương với Trung Quốc và Hàn Quốc, cũng như New Zealand. Đây là chưa tính đến các FTA hoặc IIA mà các bên RCEP khác có với nhau hoặc với các quốc gia ASEAN riêng lẻ. RCEP nhằm mục đích cùng tồn tại và khẳng định các quyền và nghĩa vụ hiện có theo các FTA và IIA khác.
Tuy nhiên, ngoài việc cung cấp cơ chế tham vấn giữa các Bên để giải quyết những mâu thuẫn tiềm ẩn, RCEP không đưa ra hướng dẫn diễn giải nào khác. Do đó, việc điều hướng thông qua các FTA và IIA khác nhau có thể là một thách thức đáng kể.
Cân bằng giữa các mục tiêu khuyến khích và phát triển đầu tư
Châu Á trong những năm gần đây là khu vực tiếp nhận dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) lớn nhất, và các Bên tham gia RCEP chiếm 16% tổng nguồn vốn FDI toàn cầu và hơn 24% dòng chảy FDI, với khoảng 30% tổng vốn FDI trong khu vực.
Hơn nữa, do các bên tham gia RCEP đang ở các giai đoạn phát triển khác nhau, các điều khoản của RCEP về đầu tư có thể sẽ đóng một vai trò quan trọng trong việc tạo điều kiện thúc đẩy phát triển và hội nhập kinh tế giữa các Bên.
Theo mô hình tiêu chuẩn, Chương đầu tư của RCEP đảm bảo đối xử quốc gia và đối xử tối huệ quốc đối với các nhà đầu tư và các khoản đầu tư được bảo hiểm "liên quan đến việc thành lập, mua lại, mở rộng, quản lý, tiến hành, vận hành và bán hoặc định đoạt các khoản đầu tư khác"
RCEP quy định đối xử công bằng và bình đẳng cũng như bảo vệ đầy đủ và đảm bảo an ninh phù hợp với tiêu chuẩn đối xử tối thiểu của luật tục quốc tế. Để giải quyết những lo ngại về sự phát triển và tính linh hoạt của chính sách, RCEP cho phép các Bên thỏa mãn các cam kết đầu tư của mình bằng cách sử dụng cách tiếp cận chọn bỏ trong biểu cam kết các bảo lưu và các biện pháp không phù hợp.
Tương tự, trái với thông lệ chung (chẳng hạn như của CPTPP), RCEP không có cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước (ISDS) trong Chương đầu tư. Tuy nhiên, yêu cầu các Bên tham gia thảo luận về ISDS trong vòng hai năm sau khi RCEP có hiệu lực.
Trong khi đó, điều này không có nghĩa là trên thực tế sẽ không có tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước giữa các Bên RCEP, dựa trên mạng lưới các FTA và IIA phức tạp. Do đó, tùy thuộc vào vấn đề chính xác và quốc tịch của nhà đầu tư hoặc khoản đầu tư được đề cập và quốc gia chủ nhà, tranh chấp phát sinh theo Chương 10 của RCEP có thể được giải quyết trong ISDS theo các hiệp định khác có quyền tài phán. Có lẽ, các nhà đầu tư từ bảy bên cũng là thành viên của CPTPP có thể dựa vào các điều khoản của ISDS nếu tranh chấp thỏa mãn các tiêu chí.
Tương tự như vậy, giả sử các điều kiện tiên quyết được thỏa mãn, các nhà đầu tư có thể đưa ra các yêu sách ISDS theo Hiệp định đầu tư ba bên giữa Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc, FTA giữa New Zealand-Trung Quốc, và các hiệp định đầu tư song phương như giữa Hàn Quốc và New Zealand, Úc và Hàn Quốc. Do các điều kiện tiên quyết khác nhau giữa các FTA và IIA đó, các nhà đầu tư cũng như các quốc gia bị đơn sẽ cần phải cẩn thận.
Ngoài ISDS, một đặc điểm cơ bản của Chương đầu tư khác biệt là ngoại lệ "lợi ích an ninh thiết yếu". Điều 10.15 quy định rằng "'mặc dù có Điều 17.13 (ngoại lệ về an ninh), không có nội dung nào trong Chương này được hiểu là:… (b) ngăn cản một bên áp dụng các biện pháp mà bên đó cho là cần thiết để: (i) việc thực hiện các nghĩa vụ của mình liên quan đến việc duy trì hoặc khôi phục hòa bình hoặc an ninh quốc tế; hoặc (ii) bảo vệ các lợi ích an ninh thiết yếu của chính mình".
Cách tiếp cận của RCEP rộng hơn so với cách tiếp cận của CPTPP, trong đó chỉ đề cập đến "Các trường hợp ngoại lệ về an ninh" trong chương đầu tư như một sự miễn trừ nghĩa vụ cung cấp hoặc tiết lộ thông tin trong hoặc sau quá trình tố tụng trọng tài. Bằng cách kết hợp các quyền lợi bảo mật thiết yếu như một ngoại lệ cơ bản trong Chương Đầu tư, RCEP đặt ra một giới hạn quan trọng đối với quyền của nhà đầu tư.
Tuy nhiên, Điều 10.15 không xác định "các lợi ích an ninh thiết yếu", cũng như Điều 17.13 áp dụng chung hơn. Trong tương lai, quy định WTO có thể cung cấp một số hướng dẫn hữu ích, do sự tương đồng trong cách diễn đạt giữa Điều 10.15 và 17.13 và Điều XXI của GATT.
RCEP cũng thực hiện một cách tiếp cận đặc biệt để giải quyết tranh chấp giữa các quốc gia với nhau, cung cấp sự đối xử đặc biệt và khác biệt đối với các tranh chấp liên quan đến các Bên kém phát triển nhất, ghi nhận các giai đoạn phát triển khác nhau của các Bên trong RCEP. Điều 19.18 quy định rằng "sẽ phải xem xét cụ thể tình hình đặc biệt của các Bên kém Phát triển".
Cụ thể, bên khiếu nại sẽ "thực hiện các biện pháp hạn chế trong việc nêu vấn đề", và ngay cả khi phát hiện ra vi phạm, bên khiếu nại "sẽ thực hiện các biện pháp kiềm chế thích hợp" đối với việc bồi thường và đình chỉ nghĩa vụ. Tương tự như vậy, RCEP yêu cầu ban hội thẩm, trong báo cáo chỉ rõ ràng việc thực hiện đối với các điều khoản liên quan về đối xử đặc biệt và khác biệt đối với một bên là quốc gia kém phát triển tạo thành một phần của hiệp định này đã được nêu trong quá trình giải quyết tranh chấp.
Với mạng lưới các FTA và IIA giữa các bên RCEP, điều quan trọng là RCEP quy định việc giải quyết tranh chấp theo các quy tắc của các FTA hoặc IIA khác, miễn là liên quan đến các quyền và nghĩa vụ tương đương về cơ bản. Điều này khác với cách tiếp cận của CPTPP, không đòi hỏi sự tương đương đáng kể như vậy. RCEP tiếp tục đặt ra một thời gian biểu cho các thủ tục của ban hội thẩm và các quy tắc thủ tục liên quan để cơ chế này có hiệu lực và hiệu quả.
RCEP đã được các bên đón nhận, với các giai đoạn phát triển khác nhau của các Bên và những trở ngại hiện tại đối với việc mở rộng hội nhập kinh tế. Việc ký kết và thực thi RCEP báo hiệu một sự tái khẳng định quan trọng về giá trị của tự do hóa thương mại. Đặc biệt theo quy định của RCEP về việc đánh giá tổng quát định kỳ, sẽ có cơ hội để cải thiện và cập nhật các điều khoản của hiệp định. Đồng thời, RCEP là một bước tiến quan trọng trong các nỗ lực toàn cầu nhằm cải thiện hợp tác kinh tế.
